دومین صفحه از پرونده رمان فانتزی شهرستان ادب

«چرا این همه وحشت؟» | یادداشتی از محمدقائم خانی

03 مهر 1396 17:50 | 1 نظر
Article Rating | امتیاز: 4 با 4 رای
«چرا این همه وحشت؟» | یادداشتی از محمدقائم خانی

شهرستان ادب: در دومین صفحه از پروندۀ رمان فانتزی، یادداشتی می‌خوانیم از محمدقائم خانی که به ژانر وحشت در ادبیات و سینما پرداخته است. ژانری که در بسیاری آثار با ژانر فانتزی همراه است.

 


چرا این­همه وحشت؟


امروزه بخش مهمّی از تولیدات سینمایی دنیا، ذیل ژانر وحشت قرار می‎گیرند، و بخش مهمّی از رمان‎ها هم با همین رویکرد نوشته می‎شوند؛ در اینجا این سؤال پیش می‎آید که این‎همه تأکید بر ژانری به‎ظاهر نامعقول و نامطمئن، چه دلیلی می‎تواند داشته‎باشد؟ جالب آن‎که مخاطب اصلی این داستان‎ها هم نوجوانان هستند. 


   به‎راستی چرا ترساندن نوجوانان، در دستور کار استدیوهای بزرگ سینمایی و ناشران مطرح رمان قرار دارد؟ در حالیکه این پدیده، نگرانی‎های زیادی را هم میان روان‎شناسان، جامعه‎شناسان، اندیشمندان عرصه تعلیم و تربیت، و از همه مهم‎تر خانواده‎هایی که پسر یا دختر نوجوان دارند به‎ وجود آورده‎است. تحقیقات زیادی درمورد زیان‎های جبران‎ناپذیر روانی و حتّی جسمی این ژانر منتشر می‎شود و به خانواده‎ها توصیه‎های فراوانی مبنی بر دور نگاه‎داشتن نوجوانانشان از مواجهه زیاد با این داستان‎ها می‎شود. اما چرا این توصیه‎ها کارساز نیست؟ 


   اولین پاسخ به این سؤال این است که چنین داستان‎هایی تعلیق زیادی به همراه دارند و می‎توانند مخاطب را با خود تا پایان ماجرا ببرند، و چه‎چیزی برای نویسنده و مدیر عرصه ادبیات و سینما، مهمّ‎تر از تعلیق و کشش در داستان؟! این پاسخ صحیح است، اما تنها بخش ظاهری ماجرا را روشن می‎کند؛ چرا که به‎نظر نمی‎رسد این حجم از اثر اجتماعی، تنها و تنها به تصمیم اهالی هنر واگذار شده باشد. 
   پاسخ دوم که قابل‎اعتناتر است، سودآوریِ بالای این ژانر است؛ همان‎طور که گفته‎شد، چنین ژانرهایی به دلایل مختلف از جمله تعلیق زیاد داستان، بسیار مورد توجّه نوجوانان قرار می‎گیرند، و این، یعنی آمادگی این طیف از مخاطبان برای پرداخت هزینه. پس طبیعی است که سرمایه‎گذاران حوزه فرهنگ به این ژانر توجّه ویژه داشته‎باشند تا سود سرشارِ ناشی از فروش بالای این آثار را از آنِ خود کنند. این جواب تا حدّ قابل قبولی، می‎تواند رونق چنین داستان‎هایی را توجیه کند، و حتی شاخه‎شاخه ‎شدن و افزایش تخصّص‎های مرتبط با این ژانر را هم توضیح دهد؛ اما هنوز هم جنبه اجتماعی این پدیده، یعنی تولیدات سینمایی فراوان در ژانر وحشت، تا حدودی مبهم است. 


   درست است که اقتصاد، در تمام دنیا به‎خصوص در آمریکا، مهمّ‎ترین قدرت حاکم بر عرصه‎های اجتماعی است، اما شناخت دقیق‎تر جامعه آمریکا نشان می‎دهد که گروه‎های قدرتمند دیگری هم وجود دارند که می‎توانند بر بازار اقتصادی تأثیرگذار باشند؛ برای مثال، دانشمندان رشته‎های گوناگون، که خود از گروه‎های قدرتمند در عرصه اجتماعی آمریکا هستند، بارها نسبت به خطر مواجهه زیاد نوجوانان با داستان‎ها و فیلم‎های ژانر وحشت هشدار داده‎اند. همچنین، نهادهای آموزشی در آمریکا نیز قدرت کمی ندارد و آنها بارها توانسته‎اند جریانی اجتماعی ایجاد کنند که از نظر اقتصادی، سودهای زیادی در پی داشته‎است؛ پس چرا با این شرایط، هنوز هم در بازار تولیدات سینمایی، ژانر وحشت بیشترین رونق را دارد؟ به‎نظر می‎رسد که در این رونق فراوان، پشت‎پرده‎ای نیز دخیل است. برای فهم این بُعد از موضوع، دانستن نکاتی از کتاب جفری وگان، مفید به‎نظر می‎رسد:


    «جفری وگان» در سال 2002 کتابی با عنوان «بهیموت لویاتان را آموزش می‎دهد: تربیت سیاسی در اندیشه هابز» منتشر کرد. او در این کتاب سعی‎ کرد اهمّیت تربیت سیاسی جامعه را نزد «هابز» توضیح دهد و سرمایه‎گذاری حاکمان جوامع برای جهت‎دهی به حرکت‎های مردمی را توجیه‎ کند. 


   در مقدمه این کتاب، بند جالبی وجود دارد که به بحث ما مربوط است. در این بند از کتاب آمده‎است «مهمّ‎ترین شیوه و روش تربیت سیاسی، روایت رخدادهای تاریخی و نیز استفاده از افسانه‎ها و داستان‎ها به‎عنوان تاریخ است. به نظر هابز، مثال‎های تاریخی، قدرت آموزشی و تربیتی بی‎نظیری دارند و از این‎رو، او خود در سراسر آثار خویش از آن‎ها استفاده می‎کند. مهمّ‎ترین و پایدارترین و مؤثرترین مثالِ تاریخی او همان مثال «وضع طبیعی» است. استفاده از تاریخ به این شکل و به‎ این منظور، موضوع آخرین اثر سیاسی او یعنی «بهیموت» است که به‎ظاهر گزارشی از رویدادهای جنگ داخلی انگلستان است، اما در واقع، خود نمونه‎ای از تربیت سیاسی از طریق گفتگو میان دو تن با استفاده از مثال-های تاریخی است». این بند به‎وضوح اهمّیت سیاسیِ ژانرهای مختلف روایی را نشان می‎دهد؛ پس احتمالاً باید در حاکمیت ایالات متحده و دیگر کشورها، به دنبال متحّد قدرتمند بازار در ژانر سینما و ادبیات وحشت گشت. 


    وگان در بخش آخر، هنگام نتیجه‎گیری درباره اهمّیت کتاب بهیموت، دوباره از اهمّیت تاریخ می‎گوید و توجّه فراوان دولتمردان و سیاسیون به مقوله تاریخ و داستان را نزد ما پذیرفتنی‎تر می‎سازد: «استفاده از تاریخ به‎منظور تبلیغ و ترغیب و تربیت به این معنا، بدون اعتنای زیاد به صحّت روایت تاریخی، همان نکته اصلی کتاب بهیموت است. پیش‎تر هابز در رساله عناصر قانون گفته‎بود "آنچه احساس و هیجان بر می‎انگیزد، حقیقت نیست بلکه نمایش است. قتل در یک نمایشنامه اگر به‎خوبی اجرا شود، به‎ همان اندازه قتل واقعی، هول‎انگیز است"... از این‎رو مصلحت سیاسی بر تعلیم حقیقت برتری و اولویت دارد». 


    وگان به‎صراحت از "تبعیت تاریخ و ادبیات و هنرِ نمایش از مصلحت سیاسی" صحبت و از آن دفاع می‎کند. او تعلّق خاطر به حقیقت را بی‎معنی و غیر سودمند می‎داند و جعل تاریخ از طریق داستان توسط اهالی سیاست را به شرط همخوانی با مصالح جامعه، جایز می‎شمارد؛ در عین حال بهترین راه تربیت سیاسی را هم القای ترس می‎داند. از نظر هابز نیز هیچ مؤلفه‎ای، شبیه ایجاد وحشت، امکان تربیت سیاسی را در جامعه ایجاد نمی‎کند. وگان در بخش ابتدایی مقدمه بیان می‎کند «آموزه اصلی در تربیت سیاسی از دیدگاه هابز، القای ترس است. البته ترس و هراس بی‎مهار و ناسنجیده و بی‎اختیار مورد نظر نیست. از نظر هابز، ترس احساس و انگیزه‎ای سودمند و در حقیقت مهمّ‎ترین انگیزه و احساس سیاسی است، اما معمولاً تحت انضباط و هدایت قرار نمی‎گیرد، و در نتیجه ممکن است مردم بیش از حدّ و اندازه لازم بترسند. تربیت سیاسی هابز به‎ این معنا، هم آموزش معنای ترس و هم القای ترس به مردم است... ترس از وضع طبیعی و هرج و مرج مهمّ‎ترین شکل ترس است که برای واداشتن مردم به تبعیت از حاکمان به‎کار می‎رود... هابز می‎خواست برخی از اشکال دیگر ترس، به‎ویژه ترس از آخرت را تقلیل دهد، زیرا به نظر او این‎گونه ترس‎ها، شدّت ترس اصلی از وضع طبیعی را کاهش می‎دهند» 


    بنابراین با توجه به چنین نظریه‎ای، و با توجه به این نکته که بنیان دولت‎ها به هیچ فیلسوفی به اندازه هابز نزدیک نیست، می‎توان دلیل هم‎راستایی حاکمیت‎ها با تاجران را در ترویج ژانر وحشت، به‎خصوص در سنین نوجوانی که زمان اصلی تربیت‎شدن است، فهمید. منفعت بزرگ سیاستمداران و تاجران بین‎المللی در این است که فرهنگ در قدرتمندترین شکل خود، یعنی ادبیات و سینما، برای تربیت کودکان و نوجوانان به خدمت ایشان درآید و جامعه را به سمت منافع آنان سوق دهد. 


کانال تلگرام شهرستان ادب در کانال شهرستان ادب با ادبیات به روز باشید شهرستان ادب تلگرام

تصاویر پیوست
  • «چرا این همه وحشت؟» | یادداشتی از محمدقائم خانی
امتیاز دهید:
نظرات

محمدامین
ﺳﻪشنبه, 04 مهر,1396 | 10:36 ق.ظ
تاکتیک ایجاد ترس برای سیاست ورزی، من را یاد فیلم بولینگ برای کلمباین انداخت. در این مستند، مایکل مور به طور صریحی سیاست وحشت افکنی بین مردم ایالات متحده (که باعث علاقه شدید مردم این کشور به حمل و نگهداری اسلحه شده است) را به نقد میکشد.

نام

ایمیل

وب سایت

تازه ها

 

فرجام‌های خوش/بی‌فرمجامی: روایت‌ها از شر
به قلم کارول ال. برن‌اشتاین و ترجمه محمد حقانی فضل

فرجام‌های خوش/بی‌فرمجامی: روایت‌ها از شر

استاد شفیعی؛ معلم شاعران
یادداشتی از علی بارزانی

استاد شفیعی؛ معلم شاعران

آتشی که گلستان نشد
داستانی از مریم رمضانی

آتشی که گلستان نشد

صادق هدایت؛ جدا مانده از ایران، جدا مانده از فرانسه
در دومین جلسه «نگاهی به داستان کوتاه ایران» بررسی شد

صادق هدایت؛ جدا مانده از ایران، جدا مانده از فرانسه

سومین نشست شب‌های شعر تهران با حضور محمدمهدی سیار
با موضوع «شعر و فلسفه» در کافه کراسه

سومین نشست شب‌های شعر تهران با حضور محمدمهدی سیار

بیشتر

پر بازدیدترین ها

 

«آواز کلمات» : ایشی‌گورو، نوبل 2017 و «شبانه‌‎ها»یش
روایت پرستوعلی‌عسگرنجاد از جایزۀ نوبل ادبیات امسال

«آواز کلمات» : ایشی‌گورو، نوبل 2017 و «شبانه‌‎ها»یش

شعری برای «شعر» ؛ از دکتر شفیعی کدکنی
پرونده پرتره محمدرضا شفیعی کدکنی

شعری برای «شعر» ؛ از دکتر شفیعی کدکنی

نشست نقد مجموعه داستان «عطر عربی» برگزار شد
با حضور علی‌محمد مودب، علی‌اصغر عزتی‌پاک، میلاد عرفان‌پور و مصطفی جمشیدی

نشست نقد مجموعه داستان «عطر عربی» برگزار شد

ردپای نقاشی در شعرهای سهراب سپهری
یادداشتی از عصمت زارعی

ردپای نقاشی در شعرهای سهراب سپهری

«آمریکا این است» شعری ضدآمریکایی از حسن صنوبری
بازخوانی یک نیمایی به بهانه سخنان اخیر ترامپ

«آمریکا این است» شعری ضدآمریکایی از حسن صنوبری

دیوان حافظ، کتاب درس زندگی برای انسان معاصر
یادداشت رویا رسولی ویژه روز حافظ

دیوان حافظ، کتاب درس زندگی برای انسان معاصر

بیشتر

پر بحث ترین ها