«داستان انسان در جنگ»؛ از آشکارگی انسان تا معنای روایت
نخستین نشست از سلسلهنشستهای تخصصی «ادبیات، جنگ و جامعه» با عنوان «داستان انسان در جنگ» دوشنبه ۹ شهریور ۱۴۰۵ با حضور علیرضا محمودی ایرانمهر و سیدحسین شهرستانی و با میزبانی محمدقائم خانی در مؤسسه فرهنگی هنری شهرستان ادب برگزار شد.
این سلسلهنشستها با هدف توجه به زوایای مؤثر جنگ و ظرفیتهای مغفولمانده ادبیات داستانی، بهصورت ماهانه در مؤسسه شهرستان ادب برگزار خواهد شد.
در آغاز نشست، علیرضا محمودی ایرانمهر با اشاره به خاصیت تغلیظ احوال انسان در «ابرموقعیت جنگ» گفت: «آنچه درون ما پنهان است، با جنگ سریعتر از هر موقعیت دیگری برملا میشود. هیچ چیزی همانند جنگ ذات ما را آشکار نمیکند.» به گفته او، جنگ یکی از بهترین موقعیتها برای شناخت انسان است؛ چراکه در آن، آدمی با موقعیتی مواجه میشود که میتواند او را به شخصیتی تازه بدل کند.
این نویسنده با مقایسه وضعیت انسان در جنگ با «سفر قهرمان» در داستان، افزود: در هر جنگی سفری مستتر است. همانطور که قهرمان داستان سفری درونی را تجربه میکند، انسان نیز در جنگ دستخوش دگرگونی میشود. از این منظر، جنگ صرفاً نزاعی عینی میان آدمها نیست، بلکه امتزاج سفر درونی انسان با موقعیتهای سخت و تعیینکننده است.
در ادامه، سیدحسین شهرستانی جنگ و روایت را همزاد یکدیگر دانست و گفت اگر روایتی وجود نداشته باشد، جنگ انسان شکل نمیگیرد. به اعتقاد او، آنچه جنگ انسان را از درگیری حیوانی متمایز میکند، نشانهها و آیینهایی است که به آن وجهی زبانی میبخشند؛ و آیین در پیوند با زبان، به داستان میرسد.
شهرستانی با تأکید بر اینکه روایت، وجه انسانی جنگ را حفظ میکند، ذات جهان را نیز با جنگ سرشته دانست و اظهار کرد: انسان موجودی است که مسئولیت جنگ را بر عهده میگیرد. با آمدن اهریمن، جنگ بر همگان وارد میشود و این انسان است که در نبرد با اهریمن، سرنوشت جهان را بر عهده میگیرد.
در بخش دوم نشست، محمودی ایرانمهر «حماسه» را نقطه تمرکز ادبیات در ابرموقعیت جنگ دانست و اظهار کرد: ملتی که در موقعیت وجودی نابودی قرار میگیرد و در عین حال مقاومت میکند، دست به رفتاری حماسی زده است. به گفته او، تجربه نهایت رنج و خطر برای یک ملت در جنگ، بهویژه در برابر حمله نیروی بیگانه، آشکار میشود.
او حماسه را عاملی برای حفاظت از ملت و افراد در برابر نیروی شر و همچنین معنا بخشیدن به زندگی ملی و وضعیت انسانی دانست و تقلیل ادبیات جنگ به نگارش داستانهای ضدجنگ را «موضعی سانتیمانتالیستی» خواند که از درک نکردن کارکرد اصلی ادبیات ناشی میشود.
محمودی ایرانمهر با تأکید بر نقش «آشناییزدایی» در ادبیات گفت ادبیات به زندگی معنا میبخشد و انسانِ دچار فراموشی را به جهان معنادار و آشتی با هستی بازمیگرداند. به باور او، انسان گرفتار در شلوغی شهرها و انبوه تکرارهای زندگی صنعتی، میتواند خود را در آینه ادبیات دوباره پیدا کند.
در ادامه، سیدحسین شهرستانی از منظر ریشهشناسی به مفهوم داستان پرداخت و گفت داستان از ریشه «دادستان» آمده است و هر داستان در واقع برپایی دادگاهی برای انسانیت است. به اعتقاد او، با برپایی هر جنگ، داد جهان برهم میخورد و انسان باید دوباره آن را برپا کند. از این منظر، داستان چیزی جز روایت سرنوشت جنگ نیست؛ از نخستین لحظه گسترش بیداد تا زمانی که عدالت دوباره در زندگی بشر برقرار شود.
این پژوهشگر با اشاره به حضور جنگ در هر داستان، روایت را زمینهای برای برپا کردن آشتی واقعی میان انسانها دانست و افزود: ادبیات جنگ را از جنبه عینی وارد درون آدمها میکند و به کارزار جنگ وجهی انسانی میبخشد.
شهرستانی در توضیح این نگاه به بازیها نیز اشاره کرد و گفت هر بازی تمرینی از نحوی جنگ و حاوی داستانی درباره جنگ است. او با اشاره به روایت فردوسی از «داستان گو و تلخند» در شاهنامه، شطرنج را نمونهای از داستان انسان درباره جنگ و تبعات آن دانست؛ داستانی که با هر بار بازی کردن، دوباره احضار میشود.
در پایان نشست، حاضران تا ساعت ۱۷:۳۰ به بیان دیدگاههای خود و گفتوگو با مهمانان پرداختند.
سلسلهنشستهای تخصصی «ادبیات، جنگ و جامعه» بهصورت ماهانه در مؤسسه فرهنگی هنری شهرستان ادب برگزار خواهد شد.