موسسه فرهنگی هنری شهرستان ادب
Menu

نعلین های آلبالویی

پرونده‌ی «ادبیات جنگ و دفاع مقدس»

چیستی ادبیات جنگ | یادداشتی از فاطمه بهروزفخر

چیستی ادبیات جنگ | یادداشتی از فاطمه بهروزفخر

شهرستان ادب: نخستین صفحه از پرونده‌ی ادبیات جنگ و دفاع مقدس را با یادداشتی از فاطمه بهروزفخر به‌روز می‌کنیم؛ بهروزفخر در این یادداشت به چیستی آن‌چه ادبیات جنگ نامیده می‌شود، پرداخته است. با هم این یادداشت را می‌خوانیم: ادبیات داستانی از آغاز تا به امروز بستر مناسبی برای بازنمایی پدیده‌های اجتماعی و تاریخی بوده است که نویسندگان در قالب و ژانرهای مختلف به فراخور سبک و سیاق ادبی و پشتوانه فکری‌شان به آن پرداخته‌اند. جنگ نیز به‌عنوان پدیده‌ای اجتماعی و تاریخی بارها و به روش‌های مختلف موضوع و دستمایة آثار بسیاری چه در ادبیات ایران و چه در ادبیات غرب قرار گرفته است که می‌توان ردپای پررنگ آن را در زمان وقوع جنگ و حتی سال‌های پس از جنگ نیز در تاریخ ادبیات هر ملتی مشاهده و بررسی کرد. جنگ دغدغه افراد زیادی بوده است، به همین دلیل در ادبیات داستانی ایران نیز شاهد آثار متنوعی هستیم که نویسندگان آن‌ها گاه همان رزمندگان دیروز و حاضر در جبهه‌ها بودند و گاه نویسندگان جوانی که اگرچه جنگ را از نزدیک ندیده‌اند، اما شاهد عواقب جنگ و شرایط پس از جنگ بوده‌اند. حال قبل از هر بحث و تحلیلی ممکن است این سؤال ذهن مخاطبان بسیار و علاقه‌مندان به ادبیات داستانی جنگ را به خودش مشغول کند که اصطلاح «ادبیات داستانی جنگ» دقیقاً به کدام آثار اطلاق می‌شود یا یک اثر ادبی باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد که جزو ادبیات داستانی جنگ تلقی شود. آیا تمام عناصر و محتوای یک اثر ادبی باید به جنگ اشاره داشته باشند تا آن را یک اثر ادبی در حوزه ادبیات جنگ تلقی کنیم. آیا می‌توان اثری را که به توصیف صحنه‌های نبرد و سربازان حاضر در جنگ پرداخته اما موضوع و محتوای اصلی آن جنگ نیست، در دسته‌بندی آثار داستانی جنگ قرار دارد. با وجود چنین سؤالات و دغدغه‌های ذهنی مخاطبان جدی این نوع ادبی، در ابتدا باید تعریفی جامع و کامل از ادبیات داستانی جنگ ارائه کرد. نویسندگان و پژوهشگران ایرانی و غربی هر کدام به‌فراخور تاریخ ادبیات داستانی‌شان تعاریفی از ادبیات داستانی جنگ ارائه کرده‌اند که در اینجا و برای آغاز پرونده ادبیات جنگ و دفاع مقدس به ارائه مهم‌ترین آن‌ها اکتفاء می‌کنیم. ادبیات جنگ یک اصطلاح (term) پذیرفته‌شده در تقسیم‌بندی انواع ادبی (genre) است. در دانش‌نامه ادب فارسی نیز ذیل تعریف ادبیات جنگ آمده است: «ادبیات جنگ به نوشته‌هایی گفته می‌شود که به نوعی به مسئله جنگ و مقوله‌های مرتبط با آن می‌پردازد. این تعریف ذکرشده در دانش‌نامة ادب فارسی تعریفی کلی است و مخاطب را با این سؤال مواجه می‌سازد که حال، «مقوله‌های مرتبط با جنگ» چه مقوله‌هایی هستند و چه ویژگی‌ها و مشخصه‌هایی دارند. ازآنجایی‌که لازم است مرز بین رمان یا داستانی که منحصراً به موضوع جنگ می‌پردازد و تمام عناصر داستان در خدمت موضوع است با رمان یا داستانی که تنها از جنگ و موضوع جنگ برای پیشبرد بخشی از داستان بهره گرفته، مشخص شود، باید به شرح و تحلیل «مقوله‌های مرتبط با جنگ» در این تعریف کلی پرداخت. مسعود کوثری نیز در کتاب تأملی در جامعه‌شناسی ادبیات در توضیحی درباره‌ی ادبیات جنگ می‌نویسد: «ادبیات جنگ هم شامل آن دسته از آثاری می‌شود که به توصیف جنگ، رزمندگان، وقایع و صحنه‌های جنگ، ادوات و ابزار جنگ، نقشه‌ها و فنون جنگ و... می‌پردازد و هم آن دسته که غیرمستقیم مسائل مربوط به جنگ نظایر مهاجرت، بمباران شهرها، خانواده رزمندگان، ترغیب افراد به پیو...

ادامه مطلب