نشست علمی «امین هنر» با موضوع «شعر، داستان و موسیقی در منظومه حکمرانی فرهنگی امام شهید»، به همت مؤسسه فرهنگی و هنری شهرستان ادب و مشارکت ستاد فرهنگی و اجتماعی شورای عالی انقلاب فرهنگی برگزار شد. در این نشست که در سالن جلسات مؤسسه شهرستان ادب برگزار شد، علی‌محمد مودب، علی‌اصغر عزتی‌پاک و امیرحسین سمیعی به عنوان کارشناس و دکتر محمدمهدی سیار به عنوان دبیر علمی نشست حضور داشتند.
موسسه شهرستان ادب یادگار فرهنگی و هنری رهبر شهید است
در ابتدای این نشست، دکتر محمدمهدی سیار با خوانش غزلی از رهبر شهید، حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای (ره)، با مطلع «هرچند امین بسته دنیا نی‌ام اما / دلبسته یاران خراسانی خویشم»، گفت: این جلسه را در حالی در مؤسسه شهرستان ادب آغاز می‌کنیم که خود این مؤسسه به‌نوعی یادگار فرهنگی و هنری رهبر شهید در دو دهه اخیر به شمار می‌رود و امتداد بینش فرهنگی و ادبی ایشان در سپهر هنری ایران است.
سیار در ادامه ابراز امیدواری کرد که گفت‌وگوهای این نشست، هم مروری بر ایده‌ها و نظریات رهبر شهید درباره حکمرانی در عرصه فرهنگ و هنر باشد و هم چراغ راهی برای ادامه این مسیر فراهم کند.
او با اشاره به جایگاه رهبر شهید در جریان شعر و ادبیات کشور افزود: ما معتقدیم همه اهالی هنر، به‌ویژه شاعران، بزرگ‌ترین خسران را در شهادت ایشان تجربه کردند. به‌واقع، سایه پرمهر پدری از سر ما کم شد؛ پدری که با درایت و دقت، جریان شعر و ادبیات را به‌صورت پدرانه رهبری می‌کرد. بااین‌حال، امید ما به این است که شهید دستش بازتر است. در فعالیت‌های ادبی‌ای که پس از شهادت ایشان داشته‌ایم، به‌نوعی احساس کرده‌ایم که گویی مدیریت صحنه همچنان در دست اوست.
در ادامه، علی‌اصغر عزتی‌پاک، نویسنده و مدیر دفتر داستان شهرستان ادب، با اشاره به درگذشت منصور انوری، نویسنده فقید کشور، از حمایت‌های رهبر شهید از این نویسنده و اثر شاخص او، رمان «جاده جنگ»، یاد کرد.
عزتی‌پاک در ابتدای سخنانش گفت: باید از منصور انوری یاد کنم که چند روز پیش از دنیا رفتند. یکی از نمونه‌هایی که رهبر شهید به‌طور ویژه از کارش حمایت کردند و پشتوانه اثرش بودند، مرحوم منصور انوری و رمان بزرگ «جاده جنگ» بود؛ اثری که با حمایت‌های شخص رهبر شهید متولد شد و به موفقیت‌های بسیاری دست یافت.
حمایت رهبر شهید منجر به تولید رمان «جاده جنگ» شد
او با تأکید بر اهمیت حمایت رهبر شهید از نویسندگان مستقل ادامه داد: رهبر شهید از یک نویسنده مستقل حمایت کردند و کمک کردند تا این اثر نوشته شود. آقای انوری نویسنده‌ای نبود که به جریان یا محفلی خاص تعلق داشته باشد یا از حمایت‌های غیرادبی برخوردار باشد. او در گوشه‌ای مشغول کار خودش بود. به قول خودش، سال‌ها انتظار می‌کشید تا رمانی درباره وقایع یک قرن اخیر نوشته شود که در آن، مقاومت مردم ایران به تصویر کشیده شده باشد.
عزتی‌پاک در توضیح چگونگی شکل‌گیری این اثر افزود: می‌گویند گاهی می‌آمد و می‌پرسید آیا چنین کاری نوشته شده است؟ پاسخ می‌شنید که نه. میرفت و مدتی بعد دوباره بازمی‌گشت و همین سؤال را تکرار می‌کرد تا اینکه ظاهراً به این نتیجه رسید که خودش باید این کار را انجام دهد. به همین دلیل، «جاده جنگ» اثری بود که گویی از بطن یک نیاز زاده شده بود.
مدیر دفتر داستان شهرستان ادب در پایان با اشاره به انگیزه شخصی منصور انوری در نگارش این رمان گفت: ایشان هیچ‌وقت سفارشی کار نکرد. به این معنا که کارش را با سفارش دیگران آغاز نکرده بود؛ سفارش، برخاسته از دل خودش بود و آن را به سرانجام رساند. خوشبختانه اثرش نیز با استقبال روبه‌رو شد و این رمان شاخص را به‌عنوان یادگاری ارزشمند برای ما به جا گذاشت.
رهبر شهید: خیالم از حوزه رمان راحت شد
در ادامه، دکتر محمدمهدی سیار با اشاره به سخنان عزتی‌پاک، خاطره‌ای از دیدارهای خود با رهبر شهید درباره فعالیت‌های دفتر داستان شهرستان ادب و شکل‌گیری مدرسه رمان روایت کرد.
سیار گفت: بگذارید من با ذکر یک خاطره دوباره بحث داستان را به شما پاس بدهم. این خاطره‌ای است که تا حالا جایی گفته نشده. رهبر شهید (رحمت‌الله علیه) مؤسسه شهرستان ادب را می‌شناختند و بیشتر با شعر و به‌ویژه با آفتابگردان‌ها این مجموعه را می‌شناختند. ما را هم که می‌دیدند، به‌عنوان شاعر نزد ایشان شناخته شده بودیم. ایشان همیشه در هر دیداری می‌پرسیدند «از شهرستان ادب چه خبر؟». جالب این است که ابتدا خود ایشان می‌پرسیدند «از شهرستان ادب چه خبر؟ کارها خوب پیش می‌رود؟ انجام می‌شود؟». من در یک دیدار خدمت ایشان گفتم که ما می‌خواهیم کار ویژه‌ای را روی رمان هم آغاز کنیم و طرحی آماده شده است. فکر می‌کنم دو سال فقط برای مطالعه و آماده‌سازی آن طرح و مطالعات جهانی آن وقت صرف شده بود. به ایشان گفتم که می‌خواهیم کاری با عنوان مدرسه رمان راه بیندازیم و به‌اختصار به جزئیات آن اشاره کردم. ایشان یک‌مرتبه با حالتی که نشان می‌داد انجام چنین کاری را بعید و دشوار می‌دانند، فرمودند «خوبه... شما رمان رو هم شروع کنید ولی بدونید که مزیت ما و مزیت شما در شعر است. ما در رمان خیلی عقبیم و به هر حال رمان غربی قله‌هایی داره که حالا حالاها رسیدن بهش خیلی سخت خواهد بود». یعنی چشم‌انداز خیلی مثبتی برای این کار ندیدند، ولی گفتند که شروع کنید. این اپیزود اول خاطره بود. اپیزود دوم، شاید بعد از سه سال از این گفت‌وگو اتفاق افتاد. مجموعه‌ای از داستان‌نویسانی که در مدرسه رمان پرورش پیدا کرده بودند، کارشان به سرانجام رسیده و کتاب‌هایشان چاپ شده بود. همراه با جمعی از دوستان، در یکی از همان گعده‌های پنجشنبه، یکی از شب‌نشینی‌های پنجشنبه که با اصحاب هنر و ادبیات برگزار می‌شد، خدمت ایشان رفتیم. آنجا جمله دیگری فرمودند و گفتند «من شماها رو که دیدم و آثار رو که دیدم و حرفاتون رو شنیدم، می‌خوام بگم که من خیالم از حوزه رمان راحت شد و فقط کافیه که شما همین تعدادی که هستید دو برابر بشید».
این شاعر ادامه داد: این برای ما خیلی شگفت‌انگیز بود. رهبری که ما سخت‌گیری‌های ایشان را در امر ادبیات و به‌ویژه رمان و آن چشم‌اندازی را که در ذهنشان داشتند، می‌دانستیم، بعد از سه سال کار فشرده و جدی و آموزشی ما در حوزه داستان، چنین نگاهی به دفتر داستان ما داشتند. ایشان فرمودند «خیال من از حوزه رمان راحت شد و آن چیزی که من می‌خواستم بگم رو دیدم شماها دارید میگید». با بیان این خاطره و به‌ویژه با توجه به صحبت‌هایی که جناب عزتی‌پاک در آن دیدار مطرح کردند، می‌خواهم از ایشان بپرسم این مسیر چگونه طی شد و چگونه امتداد پیدا کرد؟
رهبر شهید رؤیای روایت ایران در رمان را داشتند
در ادامه، علی‌اصغر عزتی‌پاک، نویسنده و مدیر دفتر داستان شهرستان ادب، با بیان اینکه رهبر شهید آرزوی شکل‌گیری روایت ایرانی را در ادبیات داستانی داشتند، به دیدگاه‌ها و دغدغه‌های ایشان درباره داستان و رمان پرداخت.
عزتی‌پاک در ابتدای سخنانش گفت: رهبر شهید رؤیای روایت ایران در رمان را داشتند. ایشان ادبیات دنیا را خوانده بودند و خوب هم خوانده بودند که به آن اشاره می‌کنم. می‌دانستند که در داستان‌ها و رمان‌های مهم، قهرمان است که نقش ایفا می‌کند و قهرمان است که در خاطر خواننده می‌ماند، تبدیل به الگو می‌شود و برای آن آدم و آن خواننده تسکین‌بخش است. ایشان در آثار ایرانی دنبال قهرمان بودند. البته این پیگیری قهرمان باعث تحول بزرگی در فرهنگ مکتوب ما شد؛ در سال‌های دهه ۷۰، ۸۰ و ۹۰ که به آن اشاره می‌کنم. اما از اینجا آغاز می‌کنم که رهبر شهید ما یک خواننده حرفهای داستان بودند و انس دیرینه‌ای با داستان و رمان داشتند. ایشان آثار مهم دنیا را در جوانی، میان‌سالی و حتی کهن‌سالی خوانده بودند و می‌خواندند و نویسندگان شاخص دنیا را بی‌استثنا می‌شناختند. خودشان می‌گویند «شاید هزارها قصه از بهترین نویسنده‌های دنیا رو خونده‌ام». این عین جمله خود ایشان است. بنابراین، ما با چنین شخصیتی مواجه هستیم؛ شخصیتی که وقتی می‌خواست از ادبیات داستانی حمایت کند، پیگیر بود تا این ادبیات شکل بگیرد، قوت پیدا کند، امتداد یابد و در جامعه نقش ایفا کند. همین حاشیه‌نویسی‌ها، تقریظ‌ها و توجه ایشان به کیفیت آثار، نشان‌دهنده این دغدغه بود.
مدیر دفتر داستان شهرستان ادب، اضافه کرد: ادبیات برای ایشان شأنی صرفاً تشریفاتی و سرگرم‌کننده نداشت. بیشتر به دنبال نقشی بودند که ادبیات قرار است در رشد جامعه ایفا کند. شاید خودشان داستان ننوشته بودند، اما صاحب تجربه‌های بزرگی در داستان‌نویسی بودند. به همین دلیل، وقتی درباره آثار نویسندگان صحبت می‌کردند، آدم احساس نمی‌کرد با یک خواننده معمولی طرف است؛ انگار با کسی مواجه بود که خودش با کلمه و نوشتن سروکار داشته است. کارکردی که ایشان از ادبیات انتظار داشتند، بسیار ویژه بود و به نظر می‌رسد همان کارکردی بود که بسیاری از نویسندگان ایران در صد سال گذشته از آن غافل بوده‌اند. البته نمی‌خواهم بگویم همه، اما اکثر نویسندگان به این مسئله توجه نکرده بودند. ایشان نمی‌خواستند ادبیات صرفاً بازتابی از واقعیت‌های گاه سخت، سنگین و سرد زندگی ما و وضعیت مردمان در گوشه‌وکنار کشور باشد. ایشان از ادبیات انتظار داشتند که رؤیای آینده‌ای روشن را برای مردم تولید کند. دقیقاً یکی از نقاط ضعف ادبیات ما همین است. ایشان دوست داشتند حافظه جمعی مردم ایران در ادبیات به‌گونه‌ای شکل بگیرد که بیشتر معطوف به افتخارات و توانایی‌ها باشد، نه شکست‌ها، ملالت‌ها و عقب‌افتادگی‌ها.
جای شجاعت و امید در داستان ایرانی خالی است
عزتی‌پاک در ادامه، با اشاره به دیدگاه رهبر شهید درباره جایگاه هنر، بخشی از سخنان ایشان را نقل کرد: «هنر زبان رسایی برای همه موضوعات و به خصوص موضوعات پیچیده‌ای مثل انقلاب است. هرچه امثال من درباره انقلاب بگوییم نخواهیم توانست آن حقیقت عظیم را تشریح کنیم، مگر اینکه زبان هنر وارد میدان بشود». به همین دلیل، ایشان اصرار فراوان داشتند که هم انقلاب و هم جنگ و اصلاً زندگی در ایران، برای ماندگار شدن، به هنر تبدیل شود و برای آیندگان الهام‌بخش باشد. ایشان در این مسیر گام‌های عملی برداشتند و با آسیب‌شناسی‌ای که از ادبیات ایران داشتند، راه جدیدی پیش پای ما گذاشتند.
عزتی‌پاک یکی از نقدهای مهم رهبر شهید به ادبیات معاصر ایران، به‌ویژه ادبیات روشنفکری، را رواج سیاه‌نمایی دانست و گفت: یکی از نقدهای مهم ایشان به ادبیات ایران که خواهی‌نخواهی ادبیات روشنفکری بود، این بود که ایشان معتقد بودند سیاه‌نمایی در این ادبیات به یک امر فراگیر تبدیل شده است؛ به‌گونه‌ای که همه تلاش می‌کنند هرکس سیاه‌تر بنویسد و وضعیت ما را اسفبارتر نشان بدهد، هنرمندتر و ادیب‌تر است و بیشتر از دیگران مورد توجه قرار می‌گیرد. تحقیر ایران و ایرانی و زندگی در این جغرافیا، شکست و انفعال، همه اینها افتخاراتی بود که بخشی از رمان‌نویسان با افتخار در آثارشان بازتاب می‌دادند. در کنار این تصویر، ما صد سال در برابر استعمارگران و مستکبران مقاومت داشتیم؛ اما این مقاومت و ایستادگی کمتر در ادبیات معاصر فارسی، به‌ویژه در رمان و داستان کوتاه، بازتاب پیدا کرده است. به هر حال، آنها نتوانستند کشور ما را مستعمره کنند. چرا نتوانستند؟ نشانه‌های بسیار کمی از پاسخ این پرسش را می‌توان در ادبیات داستانی دید. جای شجاعت و امید در داستان خالی است؛ همان‌طور که ظرفیت تغییرخواهی و تحول‌آفرینی مردم ایران نیز کمتر در ادبیات داستانی بازتاب یافته است. به همین دلیل، همیشه در ایران واقعیت جامعه از ادبیاتی که قرار است آرزوها و آمال آن را منعکس کند، جلوتر بوده است؛ و این تقریباً در دنیا پدیده‌ای خاص است. البته مسئله، نفی تلخی‌ها و نادیده گرفتن وضعیت موجود نیست؛ مسئله، حذف بخش بزرگی از آن چیزی است که ایران و ایرانی را می‌سازد. کم‌وکاستی‌ها وجود دارند و به هر حال ادبیات آینه‌ای از جامعه است؛ اما این آینه باید تمام جامعه را بازتاب بدهد، نه فقط تباهی‌ها را.
در دیدار نویسندگان شهرستان ادب با رهبر شهید چه گذشت؟
عزتی‌پاک با اشاره به دیدار خود با رهبر شهید انقلاب، گفت: دیداری با ایشان داشتیم که آقای دکتر هم به آن اشاره کردند. در آن جلسه، نکته‌ای را مطرح کردم و بر اساس فهم خودم، گزارشی از وضعیت ادبیات داستانی ایران در صد سال اخیر ارائه دادم. در پایان، جمله‌ای گفتم که ایشان لطف کردند و بر همان جمله تأکید کردند. گفتم معتقدم ادبیات داستانی در صد سال گذشته، علیه امنیت ملی ایران نوشته و فعالیت کرده است. ایشان نیز با اصل این دغدغه همراهی کردند و فرمودند «اگر من هم می‌خواستم بخشی از حرف را بزنم، همین چیزهایی است که گفته شد». کشتن روح امید یک ملت، تمام کاری است که دشمنان آن ملت باید انجام دهند. به‌واقع، بخشی از آنچه در ادبیات داستانی اتفاق افتاد، به‌ویژه در آثاری که مورد توجه قرار گرفتند، به آنها میدان داده شد و صدایشان شنیده شد، همین کار را انجام دادند.
در ادامه، محمدمهدی سیار با اشاره به سخنان عزتی‌پاک گفت: نقلی هم زمانی از شما شنیدم که به‌نوعی با واسطه‌هایی، به پروژه ناتوی فرهنگی در ایران مربوط می‌شد. شما این موضوع را مستقیماً شنیده بودید. درست است؟
عزتی‌پاک در پاسخ به سوال سیار، گفت: بله. رادیویی به نام رادیو زمانه تأسیس شد که اتفاقاً در همان اوایل فعالیتش، توجه ویژه‌ای هم به شهرستان ادب نشان داد و گزارش مفصلی علیه این مجموعه منتشر کرد. در آن گزارش، ادبیات بسیار بدی درباره بچه‌های ما به کار برده بودند؛ گویی این افراد نه تجربه‌ای دارند، نه ادبیات می‌فهمند و نه ادیب هستند. آنها فعالیت ما را کاری فرمایشی معرفی کرده بودند. در کنار تمام کارهای مثبتی که در این سال‌ها در ایران انجام شد، چنین برخوردهایی هم صورت گرفت. البته ماجرای مشخصی را یکی از نویسندگان نامدار برای من نقل کرد. برای یکی از بستگان او اتفاقی افتاده بود و به آن کشور رفته بود. از او دعوت کرده بودند که در آن رادیو فعالیت کند. در جریان مصاحبه به او گفته بودند یکی از شروط ما برای همکاری با شما این است که هر کار مثبت فرهنگی و هنری که در ایران انجام می‌شود، جنبه منفی آن را ببینید و علیه آن بنویسید، مصاحبه کنید و متن تولید کنید. اما رهبر شهید معتقد بودند ــ و این نکته را در ۱۳ بهمن ۱۳۷۷ مطرح کردند «ما هنوز در زمینه قصه‌نویسی کاستی‌های زیادی داریم. کارهای نشده فراوانی داریم». این سخن ناظر به همان نکاتی است که من در آن جلسه نیز مطرح کردم. به نظرم، همه جنبه‌های منفی ما دیده شده است و حالا وقت آن رسیده که ادبیات داستانی کمی هم به جنبه‌های مثبت مردم ایران بپردازد. اگر قرار است ادبیات داستانی آینه تمام‌نمای یک ملت باشد، نباید تصویری کج‌ومعوج از آن ارائه دهد. رهبر شهید در ادامه همان جلسه می‌فرمایند «من امیدوارم هنر بتونه شاخصه ملت بزرگ ایران و انقلاب بزرگمون باشه». انتظاری که ایشان از ادبیات داستانی داشتند، این بود که برای مردم ایران قهرمان خلق کند؛ قهرمان‌هایی که پیش‌برنده باشند، بتوانند برای زندگی و کار در ایران الگو شوند، افق بازی داشته باشند، به زندگی در ایران امیدوار باشند و بخواهند آینده را بسازند. منظور این نیست که قهرمان‌ها بی‌عیب باشند یا آثار الزاماً پایان خوش داشته باشند؛ بلکه اگر با انسان و شخصیت داستانی مواجهیم، باید او از امکان انتخاب، مقاومت و تغییر برخوردار باشد.
رهبری گفتند نگذارید ویروس ناامیدی در جامعه پراکنده شود
در ادامه، دکتر محمدمهدی سیار با خطاب قرار دادن علی‌محمد مودب، به دیدار ویژه خود با رهبر شهید در سال پایانی حیات ایشان اشاره کرد و گفت: خاطرم هست در آن دیدار شیرین و بی‌نظیری که یک سال پیش از شهادت ایشان با هم داشتیم، رهبر شهید به‌طور ویژه خواسته بودند که این کمترین، حضرت‌عالی و آقای میلاد عرفان‌پور، جلسه‌ای سه‌نفره با ایشان داشته باشیم. جلسه‌ای خاص و به‌یادماندنی بود. در آن دیدار نیز تأکید ایشان بر کلیدواژه امید بسیار پررنگ بود. می‌گفتند چیزی که من از شما انتظار دارم، این است که نگذارید ویروس ناامیدی در جامعه پراکنده شود؛ چراکه ناامیدی جامعه را از حرکت بازمی‌دارد. یکی از موضوعاتی که خوب است شاعران و ادیبان حتماً در مرکز توجه خود قرار دهند، امیدوار نگه داشتن جوانان و جامعه است. شما می‌توانید درباره این موضوع یا خاطرات مرتبط با تأسیس این مؤسسه و مجموعه، هرطور که صلاح می‌دانید، صحبت کنید.
ای عشق دل‌افروز! دل من به تو گرم است...
سپس علی‌محمد مودب با اشاره به ویژگی‌های شخصیتی رهبر شهید انقلاب و تأثیر آن بر ادبیات و هنر کشور گفت: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های حضرت آقا که باعث شد وجود شریف ایشان منشأ خیر و برکت فراوانی برای ادبیات و هنر ما باشد، این بود که خودشان مخاطب جدی هنر و هنرمند بودند. ایشان شعر بسیار خوبی می‌گفتند و بعضی از غزل‌هایشان که منتشر شده، واقعاً غزل‌های درجه‌یکی است و با آثار بزرگان این سرزمین پهلو می‌زند. همچنین بسیار اهل این بودند که بخشی از وقت روزانه خود را به هنر، به‌ویژه ادبیات، اختصاص دهند. می‌دانیم که ایشان از سال‌های جوانی و دوران مبارزه و سختی‌ها، حتی در زندان، با شعر مأنوس بودند و انس عجیبی با آن داشتند؛ موضوعی که به‌تدریج درباره آن بیشتر گفته خواهد شد و خواهید شنید. همین مسئله باعث شکل‌گیری شخصیتی شده بود که در وجودش، زیبایی سخن و زیبایی ابراز وجود انسان، از شاخصه‌های اصلی به شمار میرفت. خاطره‌ای از رهبر شهید دارم که در آن، آقای دکتر سیار هم حضور داشتند. واقعاً سخت است که کسی در شلوغی دیدارهای مردمی، چنین حافظه و دقتی داشته باشد. ایشان معمولاً پاسخ مردم و ابراز محبت‌هایشان را با شعر می‌دادند. در یکی از همین جلسات، خدمت ایشان عرض کردم «آقا، دعا بفرمایید؛ ما دلمان به دعاهای شما گرم است.» ایشان در میان آن شلوغی، با شعر پاسخ دادند و فرمودند «ای عشق دل‌افروز دل من به تو گرم است». این نشان می‌دهد که وجود ایشان با زیبایی گره خورده بود و زیبایی را جزئی از سبک زندگی خود قرار داده بودند. این مسئله بسیار مهم است که انسان مخاطب روزانه هنر باشد، مدام زیبایی را ببیند، رصد کند و در جورچین وجود خود جای دهد. هر شعر فرصتی است تا در خلوت خود با بزرگان این سرزمین همراه شویم. شما می‌توانید با یک مصرع، سعدی را همیشه همراه خود داشته باشید؛ یعنی در لحظاتی با مخاطبتان از زبان سعدی سخن بگویید و در لحظاتی دیگر، از زبان حکیم ناصرخسرو. ایشان این فرصت را در جوانانی غنیمت شمردند که در سنین پختگی، به چنین وجاهت و زیبایی در سخن رسیده بودند.
مودب در ادامه با اشاره به نقش هنر در پیشبرد مسائل کشور از نگاه رهبر شهید گفت: آقا مهم‌ترین مسائل کشور را با همین ادبیات و هنر پیش می‌بردند. ابزارهایی که در حوزه‌های اداری در اختیار داشتند، به جای خود؛ اما ایشان همواره از ظرفیت‌های هنر استفاده می‌کردند، به‌ویژه شعر و داستان. موضوعات متعددی به یاد دارم که خودم در جریان آنها حضور داشتم و ایشان توصیه می‌کردند که در آن زمینه‌ها کار شود و از شعر و دیگر هنرها مطالبه داشتند که وارد میدان شوند.
توصیه رهبر شهید به ستاد مبارزه با مواد مخدر برای تولید رمان!
محمدمهدی سیار نیز با اشاره به یکی از نمونه‌های استفاده از ظرفیت ادبیات در سیاست‌گذاری فرهنگی گفت: خاطرم هست زمانی ستاد مبارزه با مواد مخدر با ما ارتباط گرفت و گفتند می‌خواهیم سفارش تولید مجموعه‌ای رمان را به شما بدهیم؛ با هدف پیشگیری از آلوده شدن جوانان به مواد مخدر و کاهش و التیام زخم اعتیاد و مصرف مواد در کشور. برای ما بسیار عجیب بود که نهادی مانند نیروی انتظامی به سراغ تولید داستان و رمان بیاید؛ چون معمولاً در فعالیت‌های فرهنگی، ذهن‌ها به سمت تولیدات رسانه‌ای صوتی و تصویری، موسیقی، کارتون و سریال می‌رود. اینکه چنین نهادی بگوید می‌خواهد رمانی با این موضوع تولید و منتشر شود، برای ما عجیب بود. پس از چند جلسه، پرسیدیم انگیزه واقعی شما از این سفارش هنری چیست و چرا می‌خواهید داستان‌نویسان فضای سوءمصرف مواد مخدر و مسائل مربوط به آن را بشناسند و درباره‌اش بنویسند؟ پاسخ دادند که شخص رهبر انقلاب در توصیه‌هایشان درباره چگونگی پیشگیری و هدایت ذهن‌ها، بر این نکته تأکید کرده‌اند که رمان‌های خوبی در این زمینه نوشته شود. ببینید چه افق نگاهی وجود دارد! شاید ما بگوییم کسی که می‌خواهد معتاد شود، چه زمانی به سراغ رمان می‌رود؟ اصلاً رمان در سبد مصرف او قرار دارد یا نه؟ اما ایشان عمق تأثیر این آثار را می‌دیدند. همچنین توجه داشتند که اگر چنین اتفاقی بیفتد، دست سینما و سریال‌سازی ما هم پر خواهد بود؛ چراکه اصل اتفاق باید در داستان رقم بخورد.
روزی که رهبر شهید از موسیقی «هتل کوبورگ» تمجید کردند
مودب در ادامه، با اشاره به حمایت رهبر شهید از آثار هنری در موضوعات مهم کشور بیان کرد: بله، ایشان بارها درباره موضوعات مهم کشور از آثار هنری حمایت کردند و از این طریق، رهبری خود را اعمال کردند. بعضی از این نمونه‌ها را به یاد دارید؛ مثلاً تمجید از ترانه «هتل کوبورگ»؛ ترانه‌ای که ایشان از آن نام بردند و در یکی از موضوعات حساس و اختلافی کشور از آن حمایت کردند. در موضوع خانواده و حفظ آن نیز به یاد دارم که روز میلاد حضرت زهرا (س)، در دیداری که با هنرمندان و فعالان حوزه مداحی و شعر هیئت داشتیم، ایشان مطالبه‌ای بسیار جدی مطرح کردند که شعر و مداحی باید وارد این عرصه شوند و در این زمینه کار کنند. در حوزه فرهنگ شهادت و پایداری نیز، که از مهم‌ترین داشته‌های تمدنی ماست و این روزها فعال شده و برای ما قدرت فرهنگی می‌آفریند، ایشان با طرح بحث تقریب، حمایت از کتاب‌های پایداری، تاریخ شفاهی و دفاع مقدس و توجه فردبه‌فرد به مؤلفان این حوزه، قدرت‌آفرینی کردند. هم جریان ساختند و فعالان این حوزه را متشکل کردند و هم از افراد، به‌صورت جداگانه حمایت کردند و به آنها شکل دادند؛ تا امروز که این جریان به جریانی بالنده و اثرگذار تبدیل شده است.
مدیرعامل موسسه شهرستان ادب، گفت: کتاب بسیار شیرینی از آقای حمید داوودآبادی، رزمنده و نویسنده دفاع مقدس، منتشر شده که خاطرات ارتباط ایشان با حضرت آقا را روایت می‌کند و نشان می‌دهد ثبت رویدادهای دفاع مقدس تا چه اندازه برای آقا اهمیت داشته است.
دکتر محمدمهدی سیار در ادامه، گفت: خوب است روایت تأسیس شهرستان ادب یک‌بار گفته و بازگو شود. تاکنون این روایت در جایی رسانه‌ای نشده است.
مودب در پاسخ، با اشاره به پیگیری‌های رهبر شهید برای حمایت از جریان‌ها و نهادهای ادبی گفت: چند کار بود که رهبر شهید به‌طور خاص پیگیری می‌کردند. یکی همین توجه فردی و جمعی به افراد و گروه‌ها بود؛ مانند آقای حمید داوودآبادی و گروه دوستانشان. یکی دیگر از این موارد، همان است که شما می‌فرمایید؛ یعنی تأسیس و حمایت از برخی مؤسسات و گروه‌های ادبی. گفت‌وگوی ایشان با اعضای انجمن قلم در یکی از دیدارها، از بهترین بیانات ایشان در حوزه ادبیات است. توصیه می‌کنم کسانی که علاقه‌مندند، به سخنرانی ایشان در دیدار با اعضای انجمن قلم مراجعه کنند و آن را بخوانند. هم اشتیاق ایشان به شکل‌گیری یک فعالیت ادبی منسجم و هم مطالباتشان در این حوزه، در آن سخنرانی دیده می‌شود. ایشان همواره از حوزه هنری و وزارت ارشاد مطالبه می‌کردند که در این زمینه چه باید بکنند.
موسسه شهرستان ادب مهم‌ترین پروژه فرهنگی و ادبی رهبر شهید در دو دهه اخیر است
علی‌محمد مودب با تأکید بر نقش بی‌بدیل رهبر شهید در راه‌اندازی موسسه شهرستان ادب، گفت: یکی از کارهایی که در دو دهه اخیر عمر شریف ایشان در حوزه ادبیات اتفاق افتاد ــ و شاید مهم‌ترین آنها ــ همین شهرستان ادب بود. شاید هم نه؛ تقریباً قطعاً، یکی از مهم‌ترین کارهایی که رهبر شهید در دو دهه اخیر انجام دادند، تأسیس شهرستان ادب و پیگیری فعالیت‌های آن بود. شهرستان ادب تنها نهاد جدی در حوزه ادبیات بود که شخص ایشان آن را پیگیری می‌کردند.
مودب در ادامه، با اشاره به زمینه‌های شکل‌گیری شهرستان ادب و حمایت رهبر شهید از این مجموعه، خاطره‌ای از فعالیت‌های مطبوعاتی خود در سال‌های ابتدایی دهه ۱۳۸۰ بیان کرد و گفت: من در مجله سوره کار می‌کردم که آقای وحید جلیلی سردبیر آن بود. ایشان به مناسبتی از من خواستند گزارشی درباره پدیده مداحی، آسیب‌شناسی و حواشی آن بنویسم. فکر می‌کنم سال ۸۳ بود. گزارش مفصلی درباره مداحی نوشتم. در آن روزگار، آسیب‌شناسی مداحی بسیار رایج شده بود و همه به‌نوعی آسیب‌شناس مداحی شده بودند و با ژستی عاقلانه، به عیب‌یابی می‌پرداختند. من هم وقتی سراغ موضوع مداحی رفتم، در ابتدا تحت تأثیر فضای رسانه‌ای فکر می‌کردم لابد مسئله همین است و باید مداحی را آسیب‌شناسی کرد. اما وقتی کمی مطالعه کردم و نمونه‌ها را بررسی کردم، به نگاه دیگری رسیدم و متنی درباره مداحی و فرصت‌های فرهنگی و تمدنی آن نوشتم. یکی از نکاتی که مطرح کردم این بود که مداحی در نبرد رسانه‌ای ما با اردوگاه غرب، که از سینمای عظیم، موسیقی و رسانه برخوردار است، چه جایگاهی دارد؟ ما چه چیزی داریم؟ یکی از مهم‌ترین داشته‌های فرهنگی ما که می‌تواند جامعه را شکل دهد و محتوایی اصیل و عمیق را با زیبایی به جامعه عرضه و در آن توزیع کند، مداحی است. در آن یادداشت نوشتم که مداحی همان امکانی است که می‌تواند در برابر هالیوود، رسانه‌های غربی و دستگاه رسانه‌ای غرب مقاومت کند و اثرگذار باشد.
وی افزود: خلاصه آن گزارش را نوشتم؛ درحالی‌که در آن زمان حضرت آقا مرا به چهره و نام نمی‌شناختند. پس از آن، در دیدار شاعران با ایشان، بار دیگر از من خواسته شد یادداشت و گزارشی درباره شعر بنویسم. من هم گزارشی نوشتم و دردها و دغدغه‌های خودم را درباره مدیریت فرهنگی در حوزه شعر بیان کردم.
شهرستان ادب در فضایی تأسیس شد که شعر انقلاب تشکل و هویتی نداشت
سیار در تکمیل این روایت گفت: سال‌هایی که می‌فرمایید، تقریباً همان سال‌هایی بود که دیگر هویت و تشکلی زیر پرچم شعر انقلاب وجود نداشت. شاعران به‌صورت پراکنده شعر می‌گفتند و رویکردهایی داشتند که مثلاً به شعر آیینی و انقلاب نزدیک بود؛ اما این رویکرد معمولاً پنهان می‌شد، حتی از سوی خود شاعران. هیچ رویداد بزرگ ملی و هیچ تشکل فراگیری هم وجود نداشت که بخواهد شاعران انقلاب را گرد هم بیاورد. جریان فرهنگی ما هم بیشتر درگیر خدمت به شعر روشنفکری بود.
مودب در تأیید این نکته، اضافه کرد: دقیقاً. در مقابل، جریان مخالف شعر انقلاب، تشکل و سازمان‌دهی خود را داشت.
این شاعر با انتقاد از رویکرد برخی نهادهای فرهنگی در آن دوره، گفت: متأسفانه وقتی به یاد می‌آورم که دولت جمهوری اسلامی و وزارت فرهنگ آن، در بهترین فعالیت ادبی خود از نظر شکلی، کنگره‌ای بسیار خوب و باشکوه برگزار می‌کردند، می‌بینم جریانی که ترویج می‌شد، جریانی بود که حتی امروز هم نمی‌توان بعضی از غزل‌های آن کنگره را به‌راحتی در جمع خواند؛ اگر کسی آنها را بخواند، ممکن است مخاطب احساس شرمندگی کند. می‌خواهم بگویم این آثار جوایز ملی کشور را دریافت کردند. از سوی دیگر، دستگاه فرهنگی‌ای که باید نشانه‌شناسی انقلاب اسلامی را تولید می‌کرد، فرسوده شده بود؛ گویی به خواب رفته بود و به در و دیوار می‌زد. ما که جوان بودیم و از روستاها به این فضاها آمده بودیم، مدام می‌پرسیدیم پس کجاست؟ انقلاب اسلامی، امام خمینی و ارزش‌هایی که برادران ما به خاطر آنها به جنگ رفتند و شهید شدند، چرا در این آثار و فعالیت‌ها حضور ندارند؟
شاعر «الف‌های غلط» ادامه داد: ما با امید و آرزوهایی از روستا برای درس و دانشگاه به تهران آمده بودیم و هرچه بیشتر می‌گشتیم، کمتر می‌یافتیم. شعر و ادبیات و فرهنگ داشت به سمت عرفی‌گرایی و سکولاریسم و... میرفت. رسانه‌ها که اون سال‌ها در این فضا بودند، دستگاه‌های فرهنگی هم به این سمت می‌رفتند. حالا قضاوت درباره اون دوره بماند ولی بحث اینه که اون دستگاهی که نشانه‌شناسی انقلاب اسلامی و هنر انقلاب اسلامی را برعهده داشت، او هم مردد شده بود. در این فضا شهرستان ادب شکل گرفت. من یه جوانی بودم که این طرف اون طرف پراکنده مطلب می‌نوشتم و واقعاً به سختی روزگار می‌گذراندم. در اون شرایط من یه گزارشی درباره شعر و دستگاه فرهنگی کشور نوشتم و همان مورد توجه آقا قرار گرفت.
رهبر شهید چهار سال مصرانه و پیگیرانه، راه‌اندازی شهرستان ادب را دنبال کردند
مودب افزود: این خیلی برای من جالب است که انگار آقا از دل آن سطرها، قیافه من را دیده بودند؛ منظورم قیافه روانی و شخصیتی من است. دیده بودند که این آدم مثلاً دلسوزی‌هایی دارد، حالی دارد، دردهایی را حس کرده و می‌شود به این آدمی که در این خطوط نهفته است، اعتماد کرد. خیلی عجیب است؛ قلم یک نویسنده جوان که آن زمان حتی در همان مجله هم اضافی بودیم، مورد توجه ایشان قرار بگیرد. در خود آن روزهای مجله هم ما اضافی بودیم. حالا قلم این آدم به طریقی برسد دست نفر اول عالم تشیع، مرجع تقلید و رهبر یک کشور، نکته بسیار مهمی است. بعد ایشان بگویند به این نویسنده بگویید راه‌حل بدهد و طرح ارائه کند. کسی که خودش ده‌ها نمونه فعالیت فرهنگی انجام داده و ده‌ها نمونه دیگر را دیده است، با بزرگواری و کرامت خودش این‌طور فرصت می‌دهد که انسانی بیاید، شکوفا شود و خودش را نشان بدهد. به هر حال، این فرصت عجیب‌وغریب به من داده شد و من هم طرحی به ایشان دادم. ایشان بلافاصله و بدون هیچ اصلاح و نکته‌ای، دستور اجرای آن را صادر کردند.
مدیرعامل شهرستان ادب در پاسخ به سوال محمدمهدی سیار درباره پاسخ رهبر شهید به گزارش علی‌محمد مودب، گفت: با خط مبارکشان، بالای گزارش و طرح من نوشته بودند «با جدیت اقدام شود». من با موبایل‌های نوکیای قدیمی، یواشکی از نامه عکس گرفتم که هنوز آن عکس را دارم. البته این کاغذ، دومین یا سومین نامهای بود که ایشان درباره این طرح دستور داده بودند. از روزی که من طرح را ارائه کردم تا روزی که اجرا شد، چهار سال ایشان پیگیر بودند؛ چون دست من به جایی نمی‌رسید! پیگیری معمولاً کار کسی است که دستیار و ابزار و امکاناتی دارد. ما که کسی نبودیم؛ یک جوان بودم و یک رؤیا را روی کاغذی نوشته بودم. ایشان واقعاً مصرانه و پیگیرانه، چهار سال اجرای این طرح را دنبال کردند. سیستم اداری و اینها هم مدام می‌گفتند: «حالا می‌دهیم فلان‌جا انجام شود»؛ به امید اینکه ایشان مثلاً یادشان برود. اما حضرت آقا دوباره شش ماه بعد یا سه ماه بعد می‌پرسیدند «چی شد اون طرح؟». اسم طرح هم از همان ابتدا «شهرستان ادب» بود. یادم است در همان ایام، یک نفر به من گفت حضرت آقا در یک جلسه سیاسی از من پرسیده‌اند «شما در جریان فلان طرح هستید؟». یعنی به این شکل طرح شهرستان ادب را پیگیری می‌کردند و چند بار هم دستور مکتوب دادند. در نهایت، درهای همین طبقه‌ای که شما در آن هستید، به روی ما باز شد؛ البته نه به این شکلی که الان می‌بینید. فضای خیلی ترسناکی بود. به‌طوری‌که وقتی آقای عزت‌شاهی برای خاطره‌گویی به اینجا آمدند، در راهروها به ما گفتند: «چقدر اینجا مخوف است!» گفتم: «اگر شما می‌گویید مخوف است، ما چه بگوییم؟ شما که سخت‌ترین شکنجه‌ها را در مخوف‌ترین زندان‌های ساواک تجربه کرده‌اید.» می‌خواهم بگویم اینجا واقعاً جای مخوفی بود.
رهبر شهید تا روز آخر از شهرستان ادب حمایت کردند
سیار با اشاره به صحبت‌های علی‌محمد مودب درباره تأسیس شهرستان ادب، گفت: من یک‌بار این ماجرا را به خود حضرت آقا هم گفتم! گفتم آقای عزت‌شاهی به اینجا آمده بودند و می‌گفتند «اینجا چقدر مخوفه!». واقعا آن موقع ساختمان شهرستان ادب وضعیت خیلی نامناسبی داشت.
سپس علی‌محمد مودب با اشاره به شکل‌گیری و فعالیت شهرستان ادب، اعتماد و حمایت رهبر شهید از این مجموعه را منشأ برکات فراوانی برای ادبیات امروز ایران دانست و گفت: الحمدلله به همت دوستان، این مجموعه در طول سال‌ها به‌تدریج شکل گرفت و زیبا شد؛ نه‌تنها زیبا شد، بلکه به یکی از چشمه‌های زیبایی در ادبیات امروز ایران تبدیل شد. همه اینها از برکت نفس مطهر حضرت آقا بود که این‌گونه به یک جوان و گروهی از جوانان اعتماد کردند. وقتی ایده واقعاً در آستانه اجرا قرار گرفت، تلفن را برداشتم و با دوستان تماس گرفتم و از آنها خواستم برای انجام این کار کمک کنند. آقای عزتی‌پاک از نخستین نفراتی بود که به او پیشنهاد کردم به این مجموعه بپیوندد. او هم باورش نمی‌شد که نفر اول مملکت به جوانی کم‌تجربه اعتماد کرده و از او خواسته باشد چنین کاری را آغاز کند. اما واقعیت این است که آقا این پیشنهاد را مطرح کردند و تا روز آخر، محکم از ما حمایت کردند. خدا رحمت کند شهید عزیز، مصباح‌الهدی باقری را که مانند فرشته‌ای نگهبان، از طرف آقا مأمور شده بود و در سال‌های پایانی، وظیفه مراقبت از ما و پیگیری مشکلاتمان را بر عهده داشت.
یکی از کارهای رهبر شهید، حفظ تک به تک چهره‌ها بود
مودب در ادامه، شهرستان ادب را یکی از نمونه‌های حمایت رهبر شهید از تشکل‌ها و مؤسسات ادبی دانست و به توجه ایشان به مؤلفان و شاعران اشاره کرد و گفت: خلاصه اینکه شهرستان ادب یکی از کارهایی بود که حضرت آقا در حوزه حمایت از تشکل‌ها و مؤسسات انجام دادند. حمایت و حفظ تک‌تک مؤلفان نیز از کارهایی بود که ایشان به‌طور مستمر انجام می‌دادند؛ با شیوه‌های مختلف، از جمله ارسال پیام درباره آثار. حضرت آقا گاهی حتی برای یک تک‌شعر پیام می‌دادند. خدا به شاعر خوب‌مان، خانم نغمه مستشارنظامی، سلامتی بدهد که همین روزها عمل قلب داشتند. اگر اشتباه نکنم، حضرت آقا چند بار از تک‌شعرهای ایشان نام برده بودند. آقا خودشان از شعرها لذت می‌بردند و در زندگی شخصی‌شان از آنها استفاده می‌کردند. اگر شعری درباره حضرت زینب (س) بود که ایشان آن را خوانده و با آن توسل کرده بودند، پیام می‌دادند که با خواندن این شعر حال معنوی خوبی پیدا کرده‌اند و به شاعر خدا قوت می‌گفتند. در کنار پیام‌هایی که برای شخصیت‌ها و درباره تک‌شعرها می‌فرستادند، مراقب بودند اگر برای یکی از نویسندگان یا شاعران اتفاقی افتاده است، مثلاً فرزندش را از دست داده، حتماً به او پیام تسلیت بدهند. اینها رفتارهایی بود که بزرگی و کرامت وجود ایشان را نشان می‌داد. ایشان با همین شیوه‌ها از بچه‌ها مراقبت می‌کردند و آنها را در مسیر فعالیتشان نگه می‌داشتند. خود آقای منصور انوری نیز از کسانی بودند که مورد توجه ایشان قرار داشتند. درباره کتاب آقای رحیم مختومی عزیز هم به‌طور ویژه پیام دادند. خاطره‌ای درباره آقای مختومی نقل کنم: یکی از دوستان و همکاران دفتر می‌گفت آقا به ورامین رفته بودند و در میان جمعیت و شلوغی، آقای مختومی را دیده بودند. وقتی به دفترشان برگشتند، گفته بودند «من در شلوغی جمعیت آقای مختومی را دیدم؛ یکی زنگ بزند و حالش را بپرسد و ببیند اگر مشکلی دارد، پیگیری کنید تا حل شود. آن دوست ما با دریغ تعریف می‌کرد که با آقای مختومی تماس گرفته بودند و هدیه کوچکی هم برایشان فرستاده بودند. منظور آقا این بود که کسی که در عرصه فرهنگ مؤثر است، باید به‌طور جدی حمایت شود تا بتواند به فعالیت خود ادامه دهد.
خاطره‌ای از تأکید رهبر شهید درباره کتاب و مطالعه
علی‌محمد مودب در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به توجه ویژه رهبر شهید به کتاب و ترویج آثار برجسته، گفت: این جمله از ایشان نقل شده است که در جلسه یا جمعی فرمودند «کتاب‌ها رو بگذارید دم در تا من تبلیغ کنم و مردم بیان بخرن». این بی‌تکلفی و تواضع از سوی عالمی در این تراز، شگفت‌انگیز است. این رفتارها باید به برنامه‌ها و سیاست‌های معمول کشور تبدیل شود. واقعاً چرا اینها به سنت تبدیل نمی‌شود؟ چرا استاندار خراسان یا مازندران چنین کاری نمی‌کند؟ چرا در نشستی با کارمندانش، کتابی را روی میز نمی‌گذارد و نمی‌گوید من این کتاب را خوانده‌ام، شما هم بروید و بخوانید؟ یکی دیگر از شیوه‌های ایشان برای حفظ و حمایت از افراد، برگزاری محافل و دیدارها بود. محفل شاعران با ایشان مهم‌ترین و رسانه‌ای‌شده‌ترین این محافل بود؛ اما ایشان دیدارهای پنجشنبه‌ای با گروه‌های مختلف نیز داشتند. خود ما هم دو سه بار توفیق حضور در این دیدارهای پنجشنبه‌ای را داشتیم. این جلسات محدودتر بود و افراد در آنها می‌توانستند درباره دردها و مسائلشان با جزئیات بیشتری صحبت کنند. در یکی از همین جلسات، یکی از فیلم‌سازان به‌شدت از ایشان انتقاد کرد. آقا با حوصله به سخنان او گوش دادند و با مهربانی برخورد کردند. به تعبیر امروزی، ایشان با همین رفتارها بچه‌ها را به خودشان نزدیک و از آنها مراقبت می‌کردند.
مودب در ادامه، با اشاره به حمایت‌های فردی رهبر شهید از نویسندگان و هنرمندان، گفت: در حوزه تولید، شناسایی و حمایت از مؤسسات و محافل ادبی، که شهرستان ادب یکی از آنها بود، حرفهای زیادی می‌توان گفت؛ اما در حوزه فردی نیز نمونه‌های متعددی داریم. آقای عزتی‌پاک خودشان از شاگردان استاد نادر ابراهیمی بودند. در دوره‌ای، آقا برای انتشار و تولید برخی کتاب‌های نادر ابراهیمی به‌طور ویژه حمایت کردند و از ایشان خواستند کارهایی را بنویسند. آثار ارجمندی در آن دوره تولید شد. حضرت آقا بارها آقای محمدرضا سرشار را به‌خاطر تولید آثار و فعالیت‌های خوبشان تشویق کردند. رهبری یعنی همین؛ رهبری اثربخش یعنی بتوانی در عمیق‌ترین لایه‌ها، امور را تنظیم و راهبری کنی. همین امروز از شهید مصباح‌الهدی باقری عزیز خواندم که گفته بود «مرکز رشد دانشگاه امام صادق در یک کلام یعنی آدم، آدم، آدم». آقا هم دقیقاً همین‌طور بودند. آقامصباح واقعاً ذوب در ولایت بود. وجود خودش را، که وجودی بسیار ارجمند و متعلق به انسانی متفکر و متشخص بود، وقف پیگیری امر ولی کرده بود.
ماجرای تماس دفتر رهبر شهید با علی‌محمد مودب
شاعر کتاب «مرده‌های حرفهای» در ادامه با اشاره به توجه ویژه رهبر شهید به هنرمندان و خاطره‌ای شخصی از ایشان، بیان کرد: همین کوروش زارعی که دیروز از دنیا رفت، به‌طور خاص مورد توجه آقا بود. هنرمندان این دو سه دهه، هرکدام به‌نحوی نشانه‌ای از توجه ایشان دارند؛ یکی انگشتری از آقا در دست دارد، دیگری چفیه‌ای بر گردن، برای کسی تقریظی بر کتابش نوشته‌اند و به شعر دیگری هم با گفتن «ماشاءالله» توجه نشان داده‌اند. من خودم خاطره‌ای دارم که تاکنون نقل نکرده‌ام و حالا عرض می‌کنم. شبی حضرت آقا در یکی از دیدارها به موضوعی اشاره کردند و نامی بردند. صبح روز بعد، دفتر ایشان با من تماس گرفت و گفت آقا سلام رسانده‌اند و فرموده‌اند «به فلانی بگه اون اسم که گفتم درست به زبانم نیومد. می‌خواستم اسم شما رو بگم». من حدود نیم ساعت گریه می‌کردم. با خودم فکر می‌کردم شخصیتی با آن عظمت و با آن همه مشغله، چقدر به این مسائل توجه دارد. ایشان در آن جلسه خواسته بودند فردی را که در گوشه‌ای نشسته بود، تشویق کنند؛ اما صبح روز بعد، وقتی به محل کارشان آمده بودند، به یادشان افتاده بود که نام او را اشتباه گفته‌اند. بنابراین، تماس گرفته بودند تا این موضوع را به او اطلاع بدهند.
مودب ادامه داد: ایشان این کارها را مثل یک وظیفه واجب می‌دیدند که نباید حتی قضا بشود. آیا چنین رفتاری در مدیریت ما وجود دارد؟ در همین جنگ اخیر، مدیران ارشد سازمان‌های فرهنگی کشور، چه در حوزه دولت و چه در نهادهای دارای قدرت و ظرفیت فرهنگی، چند بار تماس گرفتند تا به جوانانی که میدان‌داری کردند، خداقوت بگویند و به آنها «ماشاءالله» بگویند؟ به جوانانی که زیر بمباران در میدان‌ها حضور داشتند. برخی از شاعران ما بیش از دویست شب در خیابان‌ها و میدان‌ها شعرخوانی کردند که بخش زیادی از آن در شرایط بمباران بود. جوانانی که در این روزهای سخت دشنام شنیدند، اما به نوشتن ادامه دادند. نویسندگان ما نیز روزهای بسیار دشواری را پشت سر گذاشتند، اما کنار ایران ایستادند. واقعاً مدیران فرهنگی کشور، از وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی تا مدیران ارشد فرهنگی، چند بار می‌توانند بگویند به کدام‌یک از این افراد پیامک داده‌اند و به‌خاطر یادداشت یا فعالیتشان به آنها خداقوت گفته‌اند؟ اینها کارهایی است که وظیفه سازمانی مدیران است و برای انجام آن حقوق می‌گیرند. آقا حتی در روزهای خوش و بی‌بحران کشور نیز این‌گونه از مجاهدان فرهنگی حمایت می‌کردند. «إنّ المؤمنَ يُجاهِدُ بسَيْفِهِ و لِسانِهِ»؛ آقا به معنای واقعی با شمشیر و زبان مجاهدت می‌کردند. حالا باید پرسید جوانانی که در این روزهای سخت ایستادند، تا چه اندازه مورد توجه مدیران فرهنگی قرار گرفتند؟
تقریظ آقا بر کتاب «روح الله» در سخت‌ترین شرایط به ما رسید
مودب در ادامه، با اشاره به آخرین همکاری شهرستان ادب با رهبر شهید در زمینه ترویج کتاب، گفت:پایان‌بندی همکاری ما با آقا، ترویج کتاب «روح‌الله» بود؛ کتابی درباره حضرت امام (ره) که با عشق شکل گرفت. در سخت‌ترین روزهای شهرستان ادب بودیم و آن روزها، به نظرم، بچه‌ها سه چهار ماه حقوق دریافت نکرده بودند. بااین‌حال، مبلغی فراهم کردیم و با حمایتی مختصر، این کتاب را منتشر کردیم. عشق مؤلف و علاقه آقای عزتی‌پاک باعث شد این کتاب تولید شود؛ اما به‌تدریج خودمان هم آن را از یاد بردیم. حتی یادمان رفته بود که چنین کتابی منتشر کرده‌ایم. ناگهان تقریظ باشکوه آقا منتشر شد؛ تقریظی با متنی بسیار محکم که برای هادی آقای حکیمیان عزیز نوشته بودند. پس از آن، دفتر ایشان نیز برنامه ترویجی باشکوهی برای کتاب برگزار کرد. این اتفاق، پایان‌بندی همکاری ما با ایشان در حوزه ادبیات در این دنیا بود. البته از آن دنیا هم خبری به شما بدهم. شبی ایشان را در خواب دیدم. وقتی بیدار شدم، احساس می‌کردم از ابتدای شب تا سحر با من صحبت کرده‌اند. اسلحه‌ای در دست داشتند و مدام می‌گفتند باید برای ظهور کار کنید و به موضوعات مختلفی اشاره می‌کردند. جوان و زیبا بودند و دست مجروحشان هم بهبود یافته بود. مرتب می‌گفتند باید برای ظهور کار کنیم. من هم این موضوع را اکنون به شما گفتم تا بدانید آقا گفته‌اند باید برای ظهور کار کنید. یکی دو ماجرای دیگر هم تجربه کردیم که انگار از آن دنیا نیز دارند از ما حمایت می‌کنند و به ما دستور کار می‌دهند و می‌گویند این کار را انجام دهید. ان‌شاءالله خدا ما را لایق بداند که بتوانیم کار کنیم.
حمایت رهبری از شعر عید فطر؛ «سال دیگه انقلابی‌تر بنویسید!»
مودب در ادامه به یکی از خاص‌ترین و کم‌نظیرترین حمایت‌های رهبر شهید از شاعران و مداحان اشاره کرد و گفت: یکی از خاص‌ترین و عجیب‌وغریب‌ترین حمایت‌های آقا، مربوط به شعر عید فطر بود که آقای مطیعی آن را در حوزه عدالت سیاسی و اجتماعی و نقد مدیران و حاکمان کشور خواند. در آن ماجرا، حضرت آقا از شعر دو سه جوان حمایت کردند. شعر عید فطر واقعاً جای کار دارد. به گمانم بیشترین بازتابی که یک شعر در تاریخ معاصر ایران داشته، مربوط به همین شعر است. شاید چندین میلیون پست و مطلب در فضای مجازی، به نفع یا علیه آن شعر و مداحی منتشر شد، اما آقا محکم ایستادند.ایشان گفتند: «من خودم صف اولی هستم الحمدالله. سال آینده، من باشم یا نباشم، شما که هستین؛ یه شعر انقلابی‌تر از این آماده کنید تا توی عید فطر سال بعد حتماً خونده بشه». آقای مطیعی هم در آنجا گفتند: «والا ما رو دیگه بعید می‌دونیم دعوت کنن!» ایشان پاسخ دادند: «نخیر، من خودم پیگیری می‌کنم که شما رو حتماً سال بعد دعوت کنند و شما هم یه شعر انقلابی‌تر از این بخونید». اتفاقاً سال بعد هم شعر تازه‌ای نوشتیم که یکی از بیت‌هایش این بود: «گر به یک نقد رود صبر و قرارت از دست/ صف اول منشین، بین جماعت جا هست». لبخند زیبای حاج قاسم که ماندگار شده و تصویرش به‌عنوان عکس و پوستر در جاهای مختلف استفاده می‌شود، حاصل همان شعر بود؛ شعری که ملاحت و طنزی نیز در آن به کار رفته بود.
مودب در پایان گفت: باید از خدا بخواهیم ما را به کاری بگیرد که عاقبت‌به‌خیری در آن باشد. یک روز، در اوج بحران‌های جوانی و بی‌پولی، جایی به من پیشنهاد کار شد. کار خوبی بود و هفت هشت روزی هم آنجا رفتم؛ اما ناگهان احساس کردم آدم این کار نیستم. با اینکه درآمد خوبی داشت، حالم را خوب نمی‌کرد. از آنجا بیرون آمدم و در دلم مضمون این دعای حضرت زهرا (س) بود که خدایا، مرا به کاری بگمار که برای آن خلق کرده‌ای. این دعا با گریه بر زبانم جاری شد و از آنجا بیرون آمدم. مدت کوتاهی بعد، وارد این فضای مبارک شدم. امروز واقعاً دعا می‌کنم که شاید این کارها در روز دست‌تنگی قیامت، ذخیره‌ای برایمان باشد و به کارمان بیاید.
امیرحسین سمیعی: رهبر انقلاب موسیقی ایران را باشکوه و فاخر می‌خواست
در ادامه، محمدمهدی سیار با خوشامدگویی به امیرحسین سمیعی، خواننده، آهنگساز و مدیر دفتر موسیقی شهرستان ادب، از او دعوت کرد تا درباره نسبت رهبر شهید و موسیقی سخن بگوید.
سمیعی در آغاز سخنان خود، گفت: آشنایی من با نگاه عمیق و نظریه راهبردی رهبر شهید در حوزه موسیقی، به مطالعه سخنرانی ایشان در بازدید از ارکستر سمفونیک صداوسیما در دهه هفتاد بازمی‌گردد. بارها به صوت این سخنرانی گوش داده‌ام و مطالب آن را جزءبه‌جزء خوانده و بررسی کرده‌ام. اظهارنظرها و مباحث کاوشگرانه و صاحب‌نظرانه ایشان در آن بازدید، بسیار شگفت‌انگیز است. ایشان در آنجا مطرح می‌کنند که موسیقی ما باید به شکوه و عظمت و کمال‌گرایی نزدیک شود. شاید در مقطعی چنین آثاری در موسیقی ما وجود داشته، اما تعدادشان بسیار اندک بوده است. ایشان برای توضیح این موضوع، به آثاری همچون «شور امیرف» از یک آهنگساز آذربایجانی و سمفونی لنینگراد اثر شوستاکوویچ اشاره می‌کنند و توضیح می‌دهند که چنین موسیقی‌های ارزشمندی چگونه می‌توانند در خدمت کمال انسان قرار بگیرند و بر محیط پیرامون خود تأثیر بگذارند. این بیانات همواره برای من چراغ راه بوده است. همیشه با خودم فکر می‌کردم چگونه می‌توان به چنین نگاهی نزدیک شد و اگر این نگاه، قله و افق اصلی ماست، چگونه باید این مسیر را طی کنیم. من تلاش و تمرین بسیاری کردم تا بتوانم در طول فعالیت هنری خود، آثاری با چنین رویکردی تولید کنم و امیدوارم این آثار نیز تأثیر مثبتی داشته باشند.
سمیعی ادامه داد: در ادامه همین تلاش‌ها، به «پوئم‌سمفونی اروند» رسیدیم؛ اثری که روایت موسیقایی شهدای غواص بود. زمانی که در قالب کاروان‌های راهیان نور به آن مناطق سفر کردم و از آنجا بازدید داشتم، بسیار تحت تأثیر قرار گرفتم و تصمیم گرفتم اثری سمفونیک با این موضوع تولید کنم. کار روی این اثر از سال ۱۳۹۶ آغاز شد و در سال ۱۴۰۰ با ارکستر سمفونیک صداوسیما ضبط شد. این اثر نخستین کاری بود که پس از دوران کرونا روی صحنه رفت و اجرا شد. «پوئم‌سمفونی اروند» در سال ۱۴۰۱ نیز در جشنواره موسیقی فجر، جایزه بهترین آهنگسازی ارکستر را دریافت کرد. نکته جالب این بود که هیچ‌یک از داوران این بخش ایرانی نبودند، اما اثر را پسندیدند و آن را شایسته دریافت جایزه دانستند.
موسیقی باید در تمدن‌سازی نقش داشته باشد
آهنگساز پوئم سمفونی اروند، افزود: من همیشه با خودم کلنجار می‌رفتم که آیا مسیری که بر اساس مطالعاتم درباره نظرات رهبر شهید درباره موسیقی پیموده‌ام، همان مسیر درست و مورد نظر ایشان است؟ هر جا نیز مسئولیت راهبری بخشی از امور موسیقی را بر عهده می‌گرفتم، تلاش می‌کردم سخنرانی رهبر شهید در اواخر دهه هفتاد را به‌عنوان سرفصل اصلی رویکرد خودم مطرح کنم. اینکه موسیقی باید شکوهمند، بزرگ و فخیم باشد؛ اینها مفاهیمی بود که از آن سخنرانی آموخته بودم. موسیقی باید به کمال انسان بینجامد. به نظرم کلیدواژه اصلی ایشان در آن سخنرانی، «تعالی انسان» است. همچنین موسیقی اگر در تمدن‌سازی جامعه خود نقشی نداشته باشد، عملاً کاری نکرده، حرکتی نداشته و قدمی برنداشته است. تمام کلیدواژه‌ها و محورهای اصلی نگاه من به موسیقی، از همین مفاهیم شکل گرفته است.
این آهنگساز در ادامه با یادکرد از شهید مصباح‌الهدی باقری و تمجید او از پوئم‌سمفونی اروند، گفت: شهید مصباح عزیز، متنی تحلیلی درباره «پوئم‌سمفونی اروند» و نسبت آن با نگاه رهبر شهید به من دادند. این یادداشت حدود سه سال پس از تولید سمفونی اروند و موفقیت آن در جشنواره موسیقی فجر نوشته شده بود. با وجود اینکه دوستان موزیسین بسیاری داریم که با موسیقی آشنا هستند، باید بگویم تا آن زمان هیچ‌گاه از سوی دوستان موسیقیدان، چنین نگاه دقیق، منتقدانه و تحلیل‌گرانه‌ای به یکی از آثار خودم ندیده بودم. به نظر می‌رسید ایشان ثانیه‌به‌ثانیه موسیقی را شنیده و اثر را با آرمان‌ها و ایده‌آل‌هایی که در نظر داریم تطبیق داده بودند تا مشخص شود آیا در مسیر درستی حرکت کرده‌ایم یا نه. وقتی یادداشت آقای مصباح را می‌خواندم، با خودم فکر می‌کردم پیام نهایی و رهنمود اصلی این نوشته چیست. جمع‌بندی ایشان این بود که سمیعی در مسیر درستی حرکت می‌کند و باید این مسیر را با جدیت ادامه دهد.
موسیقی تشییع رهبر انقلاب در شرایط سخت و طی یکی دو هفته ساخته شد
سمیعی به یکی از مهم‌ترین آثار خود، «موسیقی تشییع رهبر شهید» اشاره کرد و گفت: حاصل همه این تلاش‌ها، توصیه‌ها و مشورت‌ها، در نهایت به تولید اثری رسید که به‌عنوان موسیقی تشییع رهبر شهید مورد استفاده قرار گرفت؛ اثری که فکر می‌کنم بسیاری از دوستان آن را شنیده‌اند؛ چه به‌صورت مستقیم و چه از طریق رسانه‌های مختلف. شاید برای نخستین بار بود که در همان روزهای شهادت حضرت آقا، چنین اثری با ارکستر بزرگ نواخته و به‌صورت زنده از تلویزیون پخش می‌شد. ساخت این اثر برای من تجربه‌ای بسیار دشوار بود؛ چراکه در روزهای نخست جنگ و در شرایطی که با شهادت آقا مواجه بودیم، طی یک یا دو هفته ساخته شد.
این خواننده با تأکید بر نگاه رهبر شهید به حوزه موسیقی، ادامه داد: من معتقدم شاید دقیق‌ترین نگاه به حوزه موسیقی و یکی از جدی‌ترین و عمیق‌ترین دغدغه‌ها درباره این هنر، در نگاه حضرت آقا وجود داشت. از نظر ایشان، موسیقی باید نسبت به تمام مسائل و موضوعات پیرامونی خود نگاهی جدی داشته باشد و بتواند این نگاه را به مخاطب منتقل کند. انتقال چنین نگاهی، نیازمند صاحب‌دیدگاه بودن و برخورداری از هویت تألیفی است. باید همه این ویژگی‌ها در کنار هم وجود داشته باشند تا یک مفهوم کلان بتواند از طریق موسیقی به مخاطب منتقل شود.
در پایان، محمدمهدی سیار با قدردانی از تلاش‌های امیرحسین سمیعی در دوران مدیریت مرکز موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، گفت: آقای سمیعی علاوه بر اینکه مدیر دفتر موسیقی شهرستان ادب و پایه‌گذار استودیوی آفتاب شهرستان ادب هستند، در جایگاه مدیریت مرکز موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز در سال‌های دشوار و پرچالش ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱، نقش مهمی در زنده نگه داشتن موسیقی انقلاب و برافراشته ماندن پرچم جشنواره موسیقی فجر ایفا کردند. در شرایطی که برخی چشم طمع دوخته بودند تا این پرچم بر زمین بیفتد و جشنواره‌ها، از جمله جشنواره موسیقی فجر، از هم بپاشند، امیرحسین سمیعی این پرچم را برافراشته نگه داشت. به نظرم جشنواره موسیقی فجر به واسطه روحیه تعامل و مهربانی ایشان، در آن سال‌ها یکی از پررونق‌ترین دوره‌های خود را تجربه کرد. امیدوارم خداوند به ایشان توفیق دهد تا در هر جایگاهی که حضور دارند، همچنان منشأ اثر و جریان‌ساز باشند.
ماجرای تقدیمیه «آتش بدون دود» توسط نادر ابراهیمی به رهبر شهید
علی‌اصغر عزتی‌پاک در بخش پایانی صحبت‌های خود، با اشاره به نام نادر ابراهیمی که علی‌محمد مودب از او یاد کرده بود، گفت: نمی‌دانم دوستان چقدر با او آشنایی دارند. نادر ابراهیمی نویسنده «آتش بدون دود»، «یک عاشقانه آرام»، «بار دیگر، شهری که دوست می‌داشتم» و تعداد دیگری از آثار خوب و برجسته است. فکر می‌کنم کتاب «یک عاشقانه آرام» جزو رمان‌های رکورددار در بازار نشر باشد. ایشان پیش از انقلاب سه جلد از رمان «آتش بدون دود» را نوشته بود و کار را تمام کرده بود؛ یعنی نقطه پایانش را گذاشته بود. این ماجرا را از خود نادر ابراهیمی شنیدم. می‌گفت یک روز در دفترم بودم که دیدم تلفنم زنگ زد. جواب دادم و گفتند ما از دفتر ریاست‌جمهوری تماس می‌گیریم؛ آقای رئیس‌جمهور می‌خواهند با شما صحبت کنند. رئیس‌جمهور چه کسی بود؟ سیدعلی خامنه‌ای. نادر می‌گفت من هم انتظار چنین تماسی را نداشتم و تعجب کردم که با من چه کار دارند. گفتند «آقای ابراهیمی، شما قبل از انقلاب یک رمان نوشتید به نام آتش بدون دود. آقای خامنه‌ای این رمان را خوانده‌اند و بسیار دوست دارند. چرا نمی‌خواهید ادامه‌اش بدهید؟». ظاهراً رمان از نظر رهبر شهید در نقطه مطلوبی به پایان نرسیده بود. نادر ابراهیمی می‌گفت من جواب دادم که ایده‌ای برای ادامه آن ندارم، اما گفتند «نه، این رمان ظرفیت زیادی دارد و شما این رمان را ادامه بدهید. آقای نادر ابراهیمی بر اساس همین توصیه، رمان «آتش بدون دود» را بعد از انقلاب ادامه می‌دهد و چهار جلد دیگر به آن اضافه می‌کند. در نهایت هم این رمان را به رهبر شهید تقدیم می‌کند. البته از ایشان اسم نبرده، اما آن تقدیم‌نامه برای رهبر شهید است. اینکه آقای مودب گفتند ایشان شخصاً و یکی‌یکی آدم‌داری می‌کردند و افراد را پیگیری می‌کردند، یک نمونه‌اش همین نادر ابراهیمی است؛ ماجرایی که من خودم از زبان آقای نادر ابراهیمی شنیدم.
محمدمهدی سیار با اشاره به صحبت‌های عزتی‌پاک، گفت: فکر می‌کنم کتاب «مردی در تبعید ابدی» را هم به توصیه ایشان درباره ملاصدرا نوشته است. بر اساس این کتاب، سریال «روشن‌تر از خاموشی» هم ساخته و پخش شد.
عزتی‌پاک در پاسخ، گفت: البته من درباره این کار اطلاعی ندارم، ولی درباره «آتش بدون دود» خودم این ماجرا را از نادر ابراهیمی شنیدم.
این نویسنده با بیان اینکه رهبر شهید نقدهایی به ادبیات داستانی کشور داشتند، ادامه داد: رهبری نقدهایی به جریان ادبیات داستانی داشتند که من هم به بعضی از آنها اشاره کردم. ایشان انتظار داشتند آثار بزرگی درباره انقلاب، درباره جنگ و اساساً درباره انسان ایرانی نوشته شود. فکر می‌کردند ما چه در طول تاریخ ایران و چه بعد از انقلاب، دوران‌سازی کرده‌ایم، ولی آثار بزرگ تولید نکرده‌ایم. با این حال، خود ایشان از هر نویسنده و کتابی که در نسبت با جنگ، در نسبت با انقلاب و در نسبت با زیست متعالی انسان ایرانی کاری کرده بود و حرفی برای گفتن داشت، حمایت می‌کردند. یعنی انگشت روی آن اثر می‌گذاشتند و حمایتش می‌کردند. از نمونه‌های اولیه این حمایت‌ها، کتاب «من او» نوشته آقای رضا امیرخانی است که ایشان خیلی از این کتاب خوششان آمده بود و از آن حمایت کردند. این کتاب هم به یکی از آثار پرفروش ادبیات داستانی تبدیل شد. بعدها مثلاً از «جاده جنگ» حمایت کردند. یکی دیگر از کارهای ما رمان «پس از بیست سال» بود که آقای سلمان کدیور نوشتند و محصول مدرسه رمان شهرستان ادب بود. ایشان از این اثر حمایت کردند و از آن به‌عنوان «رمان به معنای واقعی» نام بردند.
حمایت رهبر شهید از مدرسه رمان شهرستان ادب
عزتی‌پاک اضافه کرد: به هر حال، ایشان رمان را می‌شناختند و انتظاراتی هم که از رمان داشتند، خیلی فراتر از این حرف‌ها بود. همیشه هم ظاهراً در ناخودآگاهشان کارهایی را که بچه‌ها می‌نوشتند، با کارهای شاخص دنیا مقایسه می‌کردند. بالاخره ما «دن آرام» نداریم، ما «بینوایان» نداریم، ولی این آثار در ذهن رهبر شهید ته‌نشین شده بود و آثار خودمان را با این آثار برجسته مقایسه می‌کردند.احساس ما بعد از پیام ایشان درباره «پس از بیست سال» این بود که این مقایسه این بار جواب داده است. بعد از این کتاب بود که ایشان مثلاً درباره مدرسه رمان می‌گفتند که کار جواب داده و خوب است و توصیه می‌کردند کارها را پیش ببرید.
این نویسنده ادامه داد: رهبر شهید نگاهی به حوزه رمان داشتند. یادم است در ایامی که رمان «جاده جنگ» نوشته شده بود، در نمایشگاه کتاب گفتند که کارها را صرفاً برای نخبه‌ها ننویسید و رمان فقط برای نخبه‌ها نیست. می‌گفتند مردم باید رمان را بخوانند. ایشان همچنین نقدی به ادبیات داستانی داشتند و همواره می‌گفتند «چرا شما قهرمان نمی‌سازید؟». به نظرم از یک جایی به بعد دیگر از بیان این نقد دست کشیدند؛ گویی احساس می‌کردند از این ماجرا برای ما آبی گرم نمی‌شود. بنابراین خودشان کاری کردند کارستان. این روزها درباره موشک و پهپاد زیاد حرف می‌زنیم؛ حوزه‌هایی که با تأکیدات خود رهبری راه افتادند و واقعاً ما را نجات دادند. بی‌بروبرگرد، بی‌تعارف و بی‌پرده‌پوشی، اینها ما را نجات دادند. ایشان در عرصه فرهنگی هم از این موشک‌ها یکی را هوا کردند و از آن حمایت کردند؛ آن هم تاریخ شفاهی جنگ بود.
تاریخ شفاهی جنگ، محصول حمایت و پیگیری شخص رهبر شهید است
گفتند خاطرات این رزمندگان گنجینه‌ای است که تا سال‌ها می‌تواند نویسندگان و فرهنگ ما را حمایت کند. آثار حوزه تاریخ شفاهی جنگ، بی‌بروبرگرد، محصول شخص شخیص رهبر شهید ما بود. آدم‌های این کار را هم پیدا کردند؛ کسانی مثل آقای سرهنگی را. به آقای سرهنگی فرصت دادند، مجال دادند، حمایت کردند و او را بالای سر کار گذاشتند. آقای سرهنگی هم کارش را خیلی خوب و کامل انجام داد و ما برای اولین‌بار با قهرمانان جنگ‌مان در این آثار مواجه شدیم. به واسطه همین آثار، کم‌کم نقش زنان در جنگ شناخته شد؛ زنانی که در جنگ نقش‌های مهمی ایفا کرده بودند و قهرمانانه و مؤثر به جامعه معرفی شدند. مردها را هم شناختیم؛ در اسارت، در جبهه، در خانواده و هر جای دیگر. واقعاً نویسندگان تاریخ شفاهی جنگ کارهای بزرگی انجام داده بودند؛ کارهایی که اگر به ادبیات داستانی بسنده می‌شد، فکر می‌کنم تا هزار سال دیگر هم این چهره‌ها ساخته نمی‌شدند. وقتی رهبر شهید دیدند که در حوزه ادبیات داستانی این کار پیش نمی‌رود، از جای دیگری ماجرا را پیگیری کردند و به سامان رساندند. این دوره‌ای که خاطرات شفاهی نوشته شد، یکی از درخشان‌ترین برهه‌های فرهنگی ماست. من خودم به‌عنوان سلیقه شخصی، با بخشی از این آثار همراه نیستم، ولی تأثیری که گذاشتند و مسیری که پیش روی ما باز کردند، بر آن سلیقه شخصی فائق آمده است. احساس می‌کنم مجبوریم اعتراف کنیم که ما نویسندگان در ادبیات داستانی اشتباه می‌کردیم. کسی که می‌داند موشک فردای ما را نجات خواهد داد، طبعاً در عرصه فرهنگ هم می‌داند که قهرمان‌سازی و ثبت این روایت‌ها و تجربه‌ها ما را نجات خواهد داد. ایشان گفتند که «خاطرات رزمنده‌ها و خانواده‌شان گنجینه‌های بی‌بدیل و سرمایه ملت ایران هست». همان گنجی که درباره شعر گفته بودند، درباره این حوزه هم گفته بودند.
توصیه رهبر شهید به ترجمه «باغ کیانوش» و آثار فارسی به زبان‌های دیگر
نویسنده «تشریف» افزود: ایشان می‌گفتند که ما باید از یک جایی به بعد، برای صدور مفاهیم انقلاب، این کتاب‌ها را ترجمه کنیم و بر این موضوع تأکید داشتند. می‌گفتند نه ترجمه از بیرون، بلکه ترجمه به بیرون باید داشته باشیم. عین عبارت ایشان «ترجمه به بیرون» است. روی این نکته هم خیلی تأکید کردند، ولی جریان فشل فرهنگی ما نتوانست این کار را انجام بدهد. یادم است ما خدمت ایشان بودیم و من «باغ کیانوش» را تقدیمشان کردم. گفتند: «این کتاب رو به من نده، این کتاب رو ببر ترجمه کن و برسون به دست ملت‌های دیگه». در آن دوره ایشان به بحث ترجمه خیلی تأکید می‌کردند. ترجمه آثار غیرفارسی تمام بازار ما را گرفته بود و الان همه ما می‌دانیم که باید با ذره‌بین دنبال کتاب فارسی در کتابفروشی‌ها بگردیم. ایشان آن موقع این بحران را دیدند و مدام می‌گفتند بروید آثار خودتان را ترجمه کنید. یادم است سازمان ارتباطات اسلامی یک نشست هم برگزار کرد و گفت که ما می‌خواهیم طبق فرمایش رهبری کار ترجمه را شروع کنیم، ولی هیچ اتفاقی نیفتاد. رهبر شهید بر نهضت ترجمه تأکید داشتند، ولی این نهضت شکل نگرفت و ما امروز داریم مصائبش را به چشم می‌بینیم. یعنی داریم از خودمان بیگانه می‌شویم و دیگر شما در ایران در ادبیات داستانی صدای ایران را نخواهید شنید. ما روزبه‌روز داریم دچار لکنت می‌شویم و امیدوارم لال نشویم.
صدای ادبیات داستانی ایران تازه بلند شده است
محمدمهدی سیار با اشاره به صحبت‌های عزتی‌پاک گفت: البته تصور من این است که صدای ادبیات ایرانی به همت شما بلند شده و نسلی که پرورش پیدا کرده، نسل کم‌نظیری است. از همین هادی حکیمیان تا محمدرضا شرفی خبوشان، محمد رودگر، محمدقائم خانی، علی‌اصغر عزتی‌پاک و سلمان کدیور؛ اینها نام‌هایی هستند که تازه دارند به گوش مخاطب داستان در ایران می‌رسند. نامهای دیگری هم هستند که در حوزه کودک و نوجوان کار می‌کنند و ان‌شاءالله آینده، همان‌طور که رهبر شهید گفتند، روشن خواهد بود. ضمن اینکه نویسندگان زنی هم به این حوزه اضافه شده‌اند که با طراوت قلم خودشان، آثار خوبی تولید می‌کنند. مثلاً خانم اعظم عظیمی نویسنده‌ای هستند که شاید اسمشان را نشنیده باشید، ولی واقعاً نویسنده‌ای صاحب‌قلم و عمیق‌اند و نگاه رهبری هم به آثار ایشان بسیار مثبت بوده است.
علی‌اصغر عزتی‌پاک با یادآوری نکات خود درباره گشودن مسیر تازه در روایت جنگ توسط رهبر شهید، گفت: البته من می‌گویم کاش رهبر شهید زنده بودند و از این نهضت ترجمه هم مأیوس می‌شدند و راهی می‌گشودند.
رهبر انقلاب: من فقط شما را دارم!
دکتر محمدمهدی سیار در پاسخ گفت: بله، درباره شهرستان ادب هم همین‌طور شد. یعنی سال ۸۴ کجا، سال ۸۸ کجا؟ ایشان سال ۸۴ برای تأسیس شهرستان ادب نامه زدند، ولی تا شهرستان ادب شکل بگیرد، چهار سال طول کشید. تصور ایشان این بود که با یک دستور خیلی ساده می‌شود کار را پیش برد. دستور دادند که امکاناتی به این چند جوان بدهید تا کاری را شروع کنند و فکر می‌کردند این کار در عرض چند ماه انجام خواهد شد، ولی تا نقطه صفر آغاز به کار شهرستان ادب، یعنی اینکه فقط همین سالن را به ما بدهند، چهار سال فاصله افتاد! شهرستان ادب هم ابتدا همین نیم‌طبقه بود. یادم است یک‌بار به ایشان گفتم «آقا، طبقه چهارم یک ساختمانی را به ما داده‌اند که آسانسور هم ندارد. ما الان استادها را دعوت می‌کنیم، سختشان است از پله بالا بیایند». ایشان هم جواب جالبی دادند. گفتند «خب، استادهای جوون رو دعوت کنید!». یعنی خیلی هم لیلی به لالای ما نگذاشتند.
این شاعر ادامه داد: یک بار دیگر یادم است که به‌شدت گلایه کردم که آقا، کارهای مربوط به شهرستان ادب آن‌طور که باید پیگیری نمی‌شود و نهادهایی که باید به ما کمک کنند تا کارهای آموزشی و انتشاراتی و اینها را انجام بدهیم، حمایت نمی‌کنند. ایشان فرمودند: «خب، اینا رو دیگه حالا خودتون باید حل کنید. مگه من کیو دارم؟» آنجا آقای عرفان‌پور و آقای مطیعی هم نشسته بودند. رهبری گفتند: «من همین تو رو دارم، با یه عرفان‌پور، با یه آقای مطیعی». منظورشان این بود که از من انتظار نداشته باشید کار ویژه‌ای انجام بدهم؛ خودتان باید کار را پیش ببرید. یک بار دیگر هم گلایه شدیدی را به‌صورت مکتوب برای ایشان نوشتم. ایشان در پایین همان برگه‌ای که من با دست‌خط خودم نوشته بودم، با دست‌خط خودشان جوابم را دادند. ابتدا تشکر کرده و کمی دلجویی کرده بودند و در پایان نوشته بودند این گلایه شما مرا به یاد این بیت انداخت: «ز بس نازک‌مزاجم بار گردون نمی‌دارم / من آن شاخم که نکهت بار سنگین است بر دوشم». بعداً هم در یکی از دیدارها اشاره کردند که من این بیت را برای یکی از دوستان نوشتم. مفهوم این شعر هم این است که خیلی نازک‌نارنجی نباشید و خودتان باید کار خودتان را پیش ببرید و برای آن بجنگید.
سیار در پایان گفت: ناگفته‌ها و آنچه بایسته است گفته شود، همچنان زیاد است. این نشست مقدمه تلاشی بود برای طرح بعضی ایده‌های کلی از منظر رهبر شهیدمان در حوزه شعر، داستان و موسیقی؛ این سه هنری که اهمیتشان بر همه آشکار است و مؤسسه شهرستان ادب هم بیشتر در این سال‌ها در همین سه هنر متمرکز بوده است. البته ما موسیقی را هم در خدمت ادبیات تعریف کردیم و به کار بردیم.