علیاصغر عزتیپاک مدیر دفتر داستان موسسه شهرستان ادب در یادداشتی به رمان «خاکسپاری دوم بانوی مرگ» نوشته نیما اکبرخانی و اهمیت این کتاب پرداخته است.
در ادامه یادداشت عزتیپاک را میخوانید:
چرا این رمان را باید از منظر ادبیات دید؟
درود میفرستم به روح بلند و ملکوتی رهبر شهیدمان حضرت آیتالله سیدعلی خامنهای که به حق یکی از پاسداران نامدار مرزهای فرهنگ و هنر و ادب ایران عزیز بود. سلام خدا بر او؛ روزی که زاده شد؛ روزی که زیست، و روزی که با جامهای خونین، در قامت شهید، در پیشگاه حضرت حق حاضر شد!
من میخواهم درباره رمان «خاکسپاری دوم بانوی مرگ» از منظر ادبیات و داستان حرف بزنم. طبعاًموضوع این رمان با امنیت، مقاومت و تاریخ معاصر ایران پیوند دارد؛ اما آنچه برای من بهعنوان یکداستانخوان و داستاننویس اهمیت دارد، این است که نویسنده با این موضوع چه کرده و آن را چگونهبه قصه تبدیل کرده است. بنابراین سخن من درباره جهان داستانی و امکانات ادبی اثر است.
«خاکسپاری دوم بانوی مرگ» بر تقابل دو شخصیت، «مجتبی میثمی» از ایران و« راشل هرتزوگ» از اسرائیل بنا شده که از خلال رویارویی آنها، میدان پنهان و ممتدی از درگیری، تحولات و زدوخوردهایمعاصر ایران و اسرائیل روایت میشود. در این کتاب بر حضور سه نسل از رزمندگان ایرانی، امتدادجغرافیای روایت از تهران تا جبهههای جنگ با عراق، و سپس تا میادین رویارویی در سواحل شرق مدیترانه توجه شده است.
اهمیت نخست این رمان: انتخاب و احیای یک ژانر کمتوسعه
به نظرم نخستین اهمیت این رمان، پیش از هر چیز، در انتخاب قلمرو داستانی آن است. ما در ادبیاتفارسی، در گونههایی مانند رمان اجتماعی، خانوادگی، تاریخی و روانشناختی تجربههای فراوانی داریم؛اما تریلر امنیتی و جاسوسی، به معنای دقیق و حرفهای آن، کمتر به صورت یک جریان مستمر و نیرومنددر داستاننویسیمان پرورده شده است. نمونههایی وجود داشته، اما این ژانر هنوز در ادبیات ما ازپشتوانه و تراکم کافی برخوردار نیست. هر ژانر، قراردادها و الزامهای روایی خودش را دارد. تریلرامنیتی به تعلیق، خطر، راز، تعقیب و ضدتعقیب، هویتهای پنهان، بازی اطلاعات، ضرباهنگ، پیچیدگیطرح و حفظ کنجکاوی خواننده نیاز دارد. نویسنده باید بتواند اطلاعات را بهاندازه و در زمان مناسب دراختیار خواننده بگذارد؛ بخشی را آشکار کند، بخشی را پنهان نگه دارد و با هر چرخش، موقعیتداستان را دوباره تعریف کند.
بنابراین ورود به این ژانر فقط به معنای انتخاب یک موضوع تازه نیست؛ به معنای پذیرفتن یک مسئولیتفنی و روایی است. نویسنده باید جهانِ این گونه را بشناسد و بتواند قواعد آن را در زبان و تجربهایرانی به کار بگیرد. از این جهت، میتوان این رمان را اثری پیشرو در قلمرویی دانست که ظرفیتهایش در ایران نادیده گرفته شده است.
جهان داستان :دو شخصیت، دو اراده و میدانی گسترده
موتور اصلی داستان، تقابل مجتبی میثمی و راشل هرتزوگ است. مجتبی از تجربه جنگ هشتسالهمیآید؛ جنگی که در شکلگیری شخصیت و حافظه او نقش تعیینکننده داشته است. او فرماندهان وهمراهانی را از دست داده، بارها از موقعیتهای مرگبار عبور کرده و پس از جنگ نیز مسیر زندگیاشبه عرصههای تازهای از مواجهه امنیتی و منطقهای کشیده شده است. در سوی دیگر، راشل هرتزوگقرار دارد؛ زنی فعال در ساختار امنیتی اسرائیل که برای پیشرفت در همان ساختار، انگیزهها وهدفهای خودش را دنبال میکند.
اهمیت این دو شخصیت فقط در آن نیست که در دو سوی یک منازعه قرار گرفتهاند؛ اهمیت در ایناست که هر دو، نیروی پیشبرنده داستاناند. داستان از برخورد دو اراده شکل میگیرد، نه از کنار همقرار گرفتن چند حادثه. روایت از سوریه آغاز میشود و به تدریج به جغرافیاها و موقعیتهای دیگر، ازجمله عراق و یونان و ایران و حتی عمق اروپا گسترش مییابد. حمله به همراهان و محافظان، تغییرهویتها، پنهانکاری و تلاش برای نزدیک شدن به طرف مقابل، زنجیرهای از کنشها و واکنشهامیسازد. خواننده مدام میخواهد بداند نقشه بعدی چیست، چه کسی از چه چیزی خبر دارد و کدامشخصیت در حال پیشی گرفتن از دیگری است. مثلاً راشل صرفاً یک مانع بیرونی برای قهرمان ایرانینیست؛ او درون داستان هدف، انگیزه، گذشته و اراده معطوف به آینده دارد. این امر به معنای جدیگرفتن اقتضائات داستان است.
معماری روایت: طرح، تعلیق، کانون دید و ضرباهنگ
اگر از سطح موضوع عبور کنیم و به ساختمان رمان برسیم، یکی از امتیازهای برجسته «خاکسپاری دوم بانوی مرگ» طراحی و توطئهچینی است. داستان پرحادثه است، اما صرفاً مجموعهای از اتفاقهایپراکنده نیست. رخدادها به یکدیگر متصلاند و هر کنش، پیامد و واکنشی به دنبال دارد. نویسنده ازگذشته شخصیتها و از اطلاعاتی که در زمانهای مختلف آشکار میشود استفاده میکند تا موقعیتحاضر را پیچیدهتر و پرتنشتر کند.
در داستانهای جاسوسی، اطلاعات ماده خام روایت است. چه کسی چه چیزی را میداند؟ چه کسیگمان میکند چیزی را میداند؟ چه کسی هویت واقعیاش را پنهان کرده؟ کدام خبر درست است و کدامخبر بخشی از یک نقشه است؟ این پرسشها بهتدریج در ذهن خواننده شکل میگیرند و تعلیق رامیسازند. در این رمان، بازی با نام و هویت، پنهانکاری و تغییر موقعیت، به پیشبرد تعلیق کمکمیکند.
از منظر روایتشناسی، جابهجایی کانون دید و رفتوآمد میان شخصیتها و موقعیتهای متفاوت اهمیتدارد. داستان فقط از یک نقطه ثابت دیده نمیشود؛ خواننده در بخشهایی به جهان مجتبی نزدیکمیشود و در بخشهایی با موقعیت راشل و فضای طرف مقابل روبهروست. این تغییر منظر، میدان دیدداستان را وسیعتر میکند و اجازه میدهد خواننده نسبت به نقشهها و خطرات آگاهیای تدریجی پیداکند.
همچنین گستردگی جغرافیایی و زمانی، به طرح داستان ابعاد بیشتری میدهد. رمان از یک موقعیتمحدود و یک عملیات منفرد فراتر میرود. گذشته شخصیتها، اهداف و آرمانهایشان با رویاروییهایمعاصر به یکدیگر وصل میشوند و داستان را در دالانی طولانی راه میبرند. این پیوند باعث میشودتعقیب و تقابل دو شخصیت فقط یک حادثه مقطعی نباشد؛ بلکه بخشی از یک تاریخ ممتد تلقی شوند.
دیالوگها پیشبرندهاند؛ نه صرفاً برای توزیع اطلاعات یا اعلام موضع شخصیتها. آنها بخشی ازکنش داستاناند؛ رابطهها را تغییر میدهند، انتظار میآفرینند و هیجان خلق میکنند و گاه ماجرایی راآشکار یا پنهان میکنند. نثر روان و کمتکلف کتاب نیز در خدمت همین حرکت است؛ متن بیجهت درتوصیفهای سنگین و توضیحهای زائد متوقف نمیشود.
نکته جالب دیگر، نسبت میان خونسردی روایت و هیجان حوادث است. لازم نیست نویسنده در هرصفحه به خواننده بگوید که با اتفاقی هولناک یا شگفتانگیز روبهروست. روایت نسبتاً خونسرد پیشمیرود، اما طراحی موقعیتها، تغییر مسیرها و خطرهای خانه کرده در خطهای سفید کتاب هیجانمیآفریند. این فاصله میان لحن کنترلشده و رخدادهای پرتنش، به نظرم از امتیازهای فنی رمان جناب اکبرخانی است.
شخصیت و زندگی :قهرمانان شناخته و ناشناخته
در یک تریلر پرحادثه، این خطر وجود دارد که شخصیتها به مهرههایی برای اجرای نقشهها تبدیلشوند. اما داستان زمانی جان میگیرد که پشت هر حرکت، انسانی با گذشته مشخص، حافظه، انگیزهو مناسبات خودش حضور داشته باشد. در «خاکسپاری دوم بانوی مرگ»، پیوند مجتبی با جنگ، ازدست دادن فرماندهان و همراهان، استمرار زندگی پس از جنگ، روابط خانوادگی، و ورود به میدانهایتازه، به شخصیت او پیشینه و عمق میدهد.
از سوی دیگر، رمان فقط به دو شخصیت اصلی محدود نمیماند. همراهان، محافظان، نیروهایشناختهشده و آدمهای گمنام در شکلگیری جهان داستان سهم دارند. از این منظر، کتاب فقط داستاندو مأمور نیست؛ داستان جمعی از آدمها است که هر کدام در بخشی از این میدان با انگیزه مشخص نقش دارند.
برای من مهم است که در کنار عملیات و تعقیب، ردّ زندگی نیز در داستان پیداست. شخصیتها فقط درلحظه اقدام و خطر وجود ندارند؛ گذشته دارند، رابطه دارند، خواسته و جاهطلبی دارند و از دست دادنو به یاد آوردن را تجربه میکنند. همین حضور زندگی است که به کنشها وزن انسانی میدهد. اگرتنها عملیات باقی بماند، با گزارشی از رخدادها مواجهیم؛ وقتی زندگی خصوصی شخصیتها نیز به تصویر کشیده میشود، ما دیگر با رمان روبهرو میشویم.
انرژی روایی و عبور از ملالِ محدودکننده
یکی از نکتههایی که هنگام خواندن این رمان برای من اهمیت داشت، انرژی روایی آن بود. متاسفانه دربخش مهمی از داستان فارسی معاصر، ما با الگوهایی روبهرو هستیم که شخصیت در فضای بستهخانه، شهر یا روابط فرسوده محصور میماند؛ ملال، انزوا، شکست و ناتوانی به تجربههای پرتکرارداستانی تبدیل شده است. اینها البته بخشی از واقعیت زندگیاند و ادبیات حق دارد به آنها بپردازد؛ اما مسئله این است که چنین شیوهای نباید تنها امکان تخیل داستانی ما باشد.
ادبیات فارسی به داستانهایی هم نیاز دارد که حرکت کنند، خطر را به میان بیاورند، جهان را گسترشدهند، خواننده را به سفر ببرند و او را درگیر پرسش از سرانجام شخصیتها در بزنگاههای مهلک و بزرگ کنند. داستانی که بتواند هیجان، ماجراجویی و لذت دنبال کردن قصه را به خواننده بازگرداند،لزوماً داستانی سطحی یا کمارزش نیست. سرگرمکنندگی و جدیت ادبی در برابر هم قرار ندارند؛ اتفاقاًساختن داستانی جذاب و پرکشش، مهارتی استادانه میخواهد.
«خاکسپاری دوم بانوی مرگ» از این جهت خواننده را در انتظار نگه میدارد و او را به جلو میبرد.خواننده با شخصیتها همراه میشود، برای سرنوشتشان نگران میشود و میخواهد بداند ماجراها بالاخره به کجا میرسند؛ بخصوص که شرایط طوری رقم خورده در این اثر که خواننده به نحوی سرنوشت خودش را در گرو پیروزی و سرنوشت قهرمان داستان میبیند. این نیروی پیشبرنده قصه، یکی از حقوقخواننده است؛ حقی که نباید در بحثهای جدی درباره ادبیات فراموش شود.
حافظه جنگ و انتقال تجربه میان نسلها
یکی از لایههای مهم این رمان، ریشه داشتن آن در تجربه دفاع مقدس هشتساله است. داستان ازنسلی آغاز میکند که در جنگ ایران و عراق نوجوان یا جوان بوده، فرماندهان و همراهانش را از دستداده و در دل آن تجربه شکل گرفته و پخته شده است؛ اما در همان گذشته متوقف نمیماند. تجربه آننسل به نسلهای بعد منتقل میشود و میدان روایت تا زمانهای دیگر امتداد پیدا میکند. این پیوند برایادبیات ما اهمیت زیادی دارد. به گفته رهبر شهید ما، خاطرات و روایتهای شفاهی دفاع مقدس،ذخیرهای بزرگ از تجربه انسان ایرانیاند؛ ذخیرهای که میتواند به شکلهای گوناگون وارد ادبیات شود.روشن است که ارزش رمان در این نیست که خاطره را عیناً بازگو کند، بلکه در این است که از حافظهتاریخی ماده داستانی بسازد. به نظرم این رمان نمونهای قابل توجه از پیوند میان آن گنجینه روایی وتخیل داستانی است. نکته دیگر، گسترش میدان داستان است. مقاومت در این رمان تنها به خط مقدمیا جغرافیای آشنای جنگ محدود نمیماند؛ به شهرها و میدانهای فرامرزی وارد میشود. در سطحادبیات، این گستردگی جغرافیا یعنی گسترش امکانات روایی ما، یعنی گسترش دامنه حضور نویسندة ایرانی در جهان.
چرا این رمان میتواند نقطه آغاز یک جریان باشد؟
وقتی از اهمیت این رمان حرف میزنیم، منظورمان صرفاً این نیست که موضوعی تازه یا قابل توجهانتخاب شده است. اهمیت در جمع شدن چند عنصر است: انتخاب ژانری کمتوسعه، شناخت اقتضائاتآن، طرح پیچیده و پرکشش، جغرافیای متنوع، شخصیتهای دارای اراده با انگیزههای متفاوت، پیوند باحافظه تاریخی ایران، و نثری که در خدمت حرکت داستان قرار میگیرد.
به همین دلیل، شخصاً این اثر را واجد خصلتی پیشرو و تا اندازهای تأسیسی میدانم. البته یک رمانبه تنهایی یک ژانر را تثبیت نمیکند. ژانر زمانی در ادبیات جا میافتد که آثار دیگری به دنبال آننوشته شوند، نویسندگان و ناشران آن را جدی بگیرند، تجربههای متفاوتی در آن شکل بگیرد و خوانندهنیز بهتدریج با آن ارتباط پایدار برقرار کند. اما برای آغاز چنین مسیری، به آثاری نیاز داریم که امکانرا نشان دهند و اعتمادبهنفس ورود به آن قلمرو را ایجاد کنند.
پایان | معنای توجه و تقریظ
توجه رهبر شهید به این رمان و انتشار تقریظ ایشان، از این جهت اهمیت دارد که میتواند نگاهها را بهقلمرویی جلب کند که هنوز ظرفیتهای استفادهنشده فراوانی دارد. چنین تقریظی میتواند به یک اثرمجال دیده شدن بدهد، به نویسنده برای ادامه مسیر دلگرمی ببخشد و ناشران و دیگر نویسندگان رامتوجه امکانهای تازهای در ادبیات کند.
از منظر حرفهای، اهمیت«خاکسپاری دوم بانوی مرگ» فقط در این نیست که از مقاومت و یک میدانپنهان پرده برمیدارد؛ بلکه در این هم هست که میکوشد این جهان را به قصهای پرکشش و چندنسلیتبدیل کند و میدان تخیل داستانی ما را گسترش دهد. این رمان ما را به یاد قهرمانان شناخته وناشناختهای میاندازد که در حافظه رسمی و عمومی همیشه به اندازه نقششان دیده نشدهاند؛ وهمزمان یادآوری میکند که ادبیات هنوز میتواند پنجرههای تازهای رو به خواننده ایرانی بگشاید.
از نیما اکبرخانی برای این تجربه داستانی و از انتشارات انقلاب اسلامی برای انتشار آنسپاسگزارم. امیدوارم این کتاب آغاز راهی پربار برای داستان در ادبیات فارسی باشد.