سومین نشست از سلسلهنشستهای تخصصی «ادبیات، جنگ و جامعه» با عنوان «تجربه جنگ؛ از خاطره تا داستان» چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ با حضور حمیدرضا شاهآبادی داستاننویس، دکتر مسعود کوثری پژوهشگر علوم اجتماعی و ادبیات، و با میزبانی محمدقائم خانی در مؤسسه فرهنگی هنری شهرستان ادب برگزار شد.
سلسلهنشستهای «ادبیات، جنگ و جامعه» با هدف توجه به زوایای مؤثر جنگ و ظرفیتهای مغفولمانده ادبیات داستانی، بهصورت ماهانه در مؤسسه شهرستان ادب برگزار میشود و در هر نشست به یکی از موضوعات مرتبط با جنگ و داستان میپردازد.
داستان، تلاش خلاقانه انسان برای تقلید زندگی به جای ثبت حادثه است
در آغاز نشست «تجربه جنگ؛ از خاطره تا داستان»، حمیدرضا شاهآبادی با اشاره به سه سطح از خاطره فردی، جمعی و نوع بشر، موضوع جلسه را با روایت فردی و جمعی ما از واقعیت مرتبط دانست و گفت: خاطره فردی را به اختصار خاطره مینامیم، خاطره جمعی یک گروه در واقع تاریخ آن گروه است و خاطره نوع بشر را کهنالگو میخوانیم.
شاهآبادی نسبت خاطره و داستان را با توجه به نظر ارسطو در بوطیقا، مبتنی بر تقلید انسان از زندگی دانست و ادامه داد: خاطره ثبت واقعیت در ذهن است اما داستان، تلاش خلاقانه انسان برای تقلید زندگی است به جای ثبت حادثه، بر امکانهای پیش رو تمرکز میکند. تاریخ میگوید چه رخ داد، داستان میگوید چه حادثهها که میتوانست رخ دهد.
این نویسنده با طرح حرکت از جزئی به کلی در داستان، تاریخ را مجموعه ای از جزئیات دانست که بینشی کلی منتقل نمیکند، اما داستان بر اساس جهانبینی نویسنده، تصویری کلی از جهان ارائه میکند: این تصویر با حرکت از جزئی به کلی در داستان انجام میشود. بنابراین نگارش داستان نیازمند فاصله گرفتن از حادثه است. ما در حجاب معاصرت نسبت به حوادث قرار داریم و برای آنکه تسلط لازم برای رسیدن ژرفای اتفاقات را داشته باشیم، باید به اندازه کافی از موضوعات دور شویم. از این رو داستان ژرفتر از خاطره است و اثر عمیقتری بر مخاطب میگذارد.
در ادامه، مسعود کوثری تأکید صرف بر واقعیت را فشار ایدئولوژی بر روایت دانست که منظرهای مختلف روایی را از ادبیات حذف میکند. کوثری ادامه داد: تنوع فرمی روایت جنگ است که به داستان امکان میدهد همه سویههای جنگ را باز بتاباند و صرفاً به صدای رسمی مسلط اکتفا نکند. خاطره بیشتر به کار تبلیغ نحوه خاصی از نگرش به حادثه میخورد، اما داستان با ساختن فرم، مضمون اصلی را میپرورد. گستره بزرگی از فرمهای داستانی پیش روی ادبیات جنگ قرار دارد تا افراد با مواضع گوناگون را پیش چشم ما قرار دهد. تعارض منافع و تضاد آراء بین افراد جامعه، از طریق فرم داستانی منتقل میشود نه خاطره.
واقعنمایی به مخاطب اجازه میدهد تا داستان را باور کند
در بخش دوم نشست، حمیدرضا شاهآبادی با تکیه بر تمایز پیشین بین تاریخ و داستان، هر دو را فعالیتی دانست که نیازمند قوه تخیل مورخ و هنرمند است.
این نویسنده گفت: مورخ هم حفرههای موجود بین حوادث را با تخیل پر میکند، اما کل متن را به واقعیت نسبت میدهد و ادعایی صرفاً علمی دارد. منتها مورخ استفاده از تخیل را پنهان میکند، در حالی که نویسنده با شجاعت آن را اظهار میدارد. ارزش کار نویسنده هم به انتخاب او از واقعیت است، برای همین اصل در داستان بر واقعنمایی است، نه گزارش واقعیت. واقعنمایی به مخاطب اجازه میدهد تا داستان را باور کند. نویسنده برای باورپذیر کردن داستان، باید ادای واقعیت را در بیاورد تا مخاطب وقوع حوادث را به آن شکل بپذیرد.
نویسنده «دروازه مردگان» درباره تمایز تاریخ و داستان، گفت: تاریخ بر گزارش واقعیت استوار است اما داستان با بستن قاب از واقعیت شکل میگیرد. کادری که نویسنده از واقعیت میبندد، به داستان او شکل میدهد. معمولا وقتی درباره کادر بستن سخنی به میان میآید، هنرهای تجسمی مد نظر قرار میگیرد، اما واقعیت این است که ادبیات بیشتر از هنرهای تجسمی نیازمند کادربندی است، که کمتر نیست. در خاطره، ثبت وقایع اهمیت دارد. چون تصویر واقعیت در ذهن ما سریع تغییر میکند، پس باید آن را ثبت کنیم تا از دست ما خارج نشود. اما بعد از فاصله گرفتن از حادثه و تبدیل آن به ابژه شناخت، نویسنده با گزینش اجزاء واقعیت و بیرون گذاشتن قسمتهای زیادی بیرون از کار روایت، داستان را میسازد.
مسعود کوثری در این بخش با تأکید بر ادبیت متن، مقبولیت یک اثر در نسلهای آتی را که بیرون از سیطره تبلیغات زمان نگارش خاطرهها قرار دارند ملاک ادبیت آن دانست و گفت: تمرکز بر فروش بالای این روزها چیزی را ثابت نمیکند، بلکه استقبال نسلهای آتی که جنگ را تجربه نکردهاند، نشانگر اثرگذاری واقعی متون است. در صورت فراموشی متنها، معلوم میشود که ادبیت در آنها وجود نداشته. معمولاً داستانها به خاطر فرم روایی چندصدایی، ادبیت بیشتر و امکان بالاتری برای ماندگاری دارند. سیاستگذاران تمایل به حفظ خط روایی ثابتی دارند، اما داستاننویسان فشارهای جنگ را منتقل میکنند و تروماها را به نمایش درمیآورند. انسانها خود را نمیشناسند و در موقعیت جنگ خشونتی از خود نشان میدهند که درونیات آنها را آشکار میکند. بخش تاریک وجود انسان را به خود او مینمایانند و تا انسان نه فقط دیگری، بلکه باطن خود را هم در آینه داستان ببیند.
در پایان نشست، حاضران به بیان دیدگاههای خود و گفتوگو با مهمانان پرداختند.
سلسلهنشستهای تخصصی «ادبیات، جنگ و جامعه» بهصورت ماهانه در مؤسسه فرهنگی هنری شهرستان ادب برگزار میشود و حضور عموم علاقهمندان در آن آزاد است.