موسسه فرهنگی هنری شهرستان ادب
Menu
پروندۀ اختصاصی ادبیات کودک و نوجوان

تاریخچه ادبیات کودک و نوجوان در ایران | یادداشتی از معصومه مرادی

16 اسفند 1397 23:23 | 0 نظر
Article Rating | امتیاز: 4.75 با 8 رای
تاریخچه ادبیات کودک و نوجوان در ایران | یادداشتی از معصومه مرادی

شهرستان ادب: در اولین مطلب پروندۀ ادبیات کودک و نوجوان سایت شهرستان ادب جا دارد به تاریخچۀ این ادبیات توجه کنیم. معصومه مرادی در یادداشتی به بررسی تاریخچۀ ادبیات کودک و نوجوان در ایران پرداخته‌اند. شما را به خواندن این یادداشت دعوت می‌کنیم:

 نخستین خالقان ادبیات کودک و نوجوان در همۀ پهنۀ گیتی، مادرانند. از همان لحظه‎های نخستین تشکیل جنین، شوری بی‎پایان در وجود مادر آغاز می‌شود و او را از پیشگامان تولید ادبیات کودک می‌کند. اگرچه ادبیات فاخر کودک و نوجوان را باید از ادبیات عامه جدا دانست، نهال این نوع ادبیات در کشتزار ادبیات عامه ریشه دوانده است و عمری به درازای تاریخ ادب شفاهی ملت‎ها دارد.

اگر ادبیات عامه را به اعتبار مخاطبش گروه‌بندی کنیم، به سه دستۀ بزرگ خواهیم رسید:

ادبیات عامه با مخاطبان عام (مرد و زن و پیر و جوان)، ادبیات عامه با مخاطب زن و ادبیات عامه با مخاطب کودک و نوجوان (بررسی ویژگی‌های قالبی ـ ساختاری در ترانه‌های کودکانۀ رایج در فارس، نشریه ادبیات و زبان‌های محلی، شماره 3، پاییز 1394، ص:104). بدیهی است در همین تقسیم‌بندی ساده، حضور مادران و زنان به عنوان خالق لالایی‎ها و بسیاری از ترانه‎های ناز و نوازش به چه اندازه است. گرچه بسیاری از این نوع ترانه‎ها آینۀ ذهنیات مادر و مشکلات جامعۀ اویند، قهرمان‎های کودک، که مخاطبان اصلی این نوع ادبی‌اند، پررنگ‌ترین شخصیت در این شعرها هستند. توجه به این نکته ضروری است که راویان افسانه‎ها، متل‎ها، حکایت‎ها و داستان‎های عامیانه برای کودکان نیز زنانند که با هدف آموزش مسایل زندگی، مذهب و گاهی سرگرمی با کارکردهای روانشناسانه و اجتماعی در تمام طول تاریخ برای فرزندانشان قصه می‌گویند.

کودکان و نوجوانان نیز خود سهمی بسزا در خلق آثار کودکانه دارند؛ ترانه‎های کار کودکانه، ترانه‎های بازی و بسیاری از ترانه‎های شادی و نوروزخوانی‎ها و هیچانه‎ها ساخته و پرداختۀ کودکانند و یا برای کودکان سروده شده‌اند.

دوشادوش ادبیات عامه، نه به اندازۀ ادبیات رسمی و سنت ادبی رایج در زبان فارسی، در بسیاری از آثار می‌توان نمودهایی نارس از ادبیات کودک و نوجوان را دید. نظریه‎های ابن سینا و غزالی دربارۀ کودکی بیانگر توجه بسیاری از بزرگان ادبی به کودکان و نوجوانان است. پندنامه‌ها، اندرزنامه‎های شاهزادگان، حکایت‌ه ا،تمثیل‎ها و متل‎های رسمی و اشعار آموزشی، با اینکه زبانی نه درخور کودکان دارند، به اعتبار مخاطبان اصلی آن‎ها می‌توانند ریشه‎های ادبیات کودک و نوجوان ایران را بسازند.

قابوس نامه از عنصرالمعالی وشمگیر به امیرزادۀ ایرانشاه، سیاست‌نامه، کلیله و دمنه از مهم‌ترین این آثار است.

کلیله و دمنه به دلیل تمثیلی بودن و داشتن بافتی فانتزی به دنیای خیالی کودکان بسیار نزدیک است و شاید همین ویژگی کتاب سبب شده که بعدها ملا حسن واعظ کاشفی انوار سهیلی را براساس آن بیافریند و حتی در دورۀ معاصر مهم‌ترین منبع بازآفرینی و تولید داستان برای مخاطبان کودک و نوجوان باشد.

رفته‌رفته با تغییر نگاه به کودکان و نیز ظهور نظریه‌پردازی چون علامه مجلسی و توجه او به کودک در کتاب حلیه المتقین و شکل‌گیری ادبیات مکتب‌خانه‌ای آثار زیادی برای آموزش کودکان تولید شد که بسیاری از آنها بازنویسی آثار گذشتگانند و آموزه‎های مذهبی و شیوۀ صحیح زندگی را به کودکان یاد می‌دهند. حسنین، عاق والدین، موسی و سنگ‌تراش، خاله سوسکه، خاله قورباغه و شنگول و منگول نمونه‎های موفق و ماندگار این نوع ادبیاتند که حلقۀ اتصال ادبیات عامه با ادبیات رسمی و درنهایت ادبیات کودکند.

با تأسیس دارالفنون و تحولات اجتماعی نظیر دایر شدن مدرسه به سبک اروپایی و جایگزینی مکتب‌خانه‎ها با مدارس، ترجمه، روزنامه، صنعت چاپ و تغییر در نگاه به زندگی و فعالیت‏های جمال‎الدین اسدآبادی در اواخر دورۀ ناصرالدین زمینه‎های ظهور ادبیات کودک و نوجوان با تعریف امروزی‎اش مهیا شد. زبان شعرها و داستان‎ها به سمت فهم مخاطب حرکت کرد و مضامین تا حدی متناسب با فلسفۀ کودکی و دنیای آنان شد. هرچند هدف بسیاری از این آثار همچنان آموزش کودکان و نوجوانان بود.

مهم‌ترین چهره‎های ادبی که در دورۀ مشروطه به ادبیات کودک و نوجوان توجه کردند عبارتند از: یحیی‌خان دولت‌آبادی، نسیم شمال، بهار، ایرج میرزا و ابوالقاسم لاهوتی در شاخۀ شعر و طالبوف، زین‌العابدین مراغه‏ای، میرزا  اسماعیل خان تبریزی (آصف) و سلیم قره باغی در شاخۀ داستان.

شعر زیر از یحیی‌خان دولت‌آبادی را می‌توان از اولین شعرهای کودک و نوجوان ادبیات فارسی به حساب آورد:

زنبور عسل به خانۀ خویش

شش‌گوشه بساخت لانۀ خویش

او خانۀ خود نمود آباد

کی درس مهندسی به او داد؟

آنکس که بداد عقل و هوشش

بنهاد به جای نیش نوشش

از دیگر سو با ترجمۀ آثار اروپایی و سفر به اروپا، زمینۀ خلق داستان کودک و نوجوان فراهم شد. نخستین آثار ترجمه شده در ادبیات کودک و نوجوان ایران، برگردان حکایت‎های ازوپ و لافونتن بودند که در کتاب‎های آموزشی منتشر می‌شدند. هرچند در ابتدا مخاطبان این رمان‎ها همه مردم بودند، بعدها نوجوانان مخاطبان اصلی این رمان‎ها شدند. خرنامه، رابینسون کوروزوئه، بیست هزار فرسنگ زیر دریا و سفر به دور دنیا از مهم‌ترین آثار کودک و نوجوان ترجمه شده و مترجم همایون، علی اصغر فصیحی و عبدالعظیم قریب مترجمان بزرگ در دورۀ مشروطه‌اند.

در دورۀ پهلوی توجه به ادبیات کودک و نوجوان و ترجمۀ آثار نویسندگان خارجی با این مضامین فزونی یافت. روحی ارباب، مهری آهی، شمس‎الملوک مصاحب و اردشیر نیک‌پور مترجمان فعال این دوره‎اند و کتاب‎هایی چون شازده کوچولو، آلیس در سرزمین عجایب، قصه‎های برادران گریم، جزیرۀ گنج، پینوکیو، کوچولو و گارسون و شیطان کوچولو ترجمه و منتشر شد.

محمدعلی جمالزاده، رسول پرویزی، سعید نفیسی، صنعتی‌زاده کرمانی و جبار باغچه‌بان، صمد بهرنگی، نادر ابراهیمی، علی‌اشرف درویشیان، منصور یاقوتی، نسیم خاکسار و بهرام بیضایی از جمله داستان‎نویسان کودک و نوجوان در این دوره‌ و خالق کتاب‌هایی چون یکی بود یکی نبود، تلخ و شیرین، صندوقچۀ اسرار، سر و ته یک کرباس، شلوارهای وصله‌دار، ماهی سیاه کوچولو، قصه آه،  پوست نارنج، دور از خانه، سنجاب‌ها، قصۀ گل‌های قالی، پهلوان پهلوانان پوریای ولی و بزی که گم شد هستند و شاعرانی چون نیما یوشیج، سیاوش کسرایی با شعر آرش کمانگیر و دماوند خاموش، پروین اعتصامی در شعرهای تمثیلی خود که قهرمانان آن ها کودکانند و  بیشتر جنبۀ آموزشی دارند، عباس یمینی شریف با کتاب مفصل نیم قرن در باغ شعر کودکان، باغ دوستی، شعر با الفبا، سیاهک و سفیدک، احمد شاملو با شعرهایی چون مردی که لب نداشت و ننه دریا، فروغ فرخزاد با شعر علی کوچولو، پروین دولت‌آبادی با مجموعه‌هایی چون خانۀ مقوایی، گل بادام، بر قایق ابرها، شهر سنگ، جمجمک برگ خزون، گذری در ادبیات کودکان  و محمود کیانوش با مجموعه‌هایی چون جهان ما، آب‌های خسته و ناگهان انسان و زمینش به شعر کودک و نوجوان توجه کردند. شعر زیر از نیما به‌خوبی توانسته است مؤلفه‌های شعر کودک و نوجوان را عرضه کند:

گل‌ها واشدند

برف‌ها پاشدند

از رو سبزه‌ها

از روی کوهسار

بچه‌ها بهار

داره رودخونه

می‌خونه به گوش

پوستین را بکن

قبا را بپوش

بیدار شو بیدار

بچه‌ها بهار

دارند می‌روند

دارند می‌پرند

زنبور از لونه

بابا از خونه

همه پی کار

بچه‌ها بهار

همزمان با این دو شاخۀ مهم ادبی-شعر و داستان- تصویرگری، بازآفرینی، نقد کتاب‎های کودک و نوجوان، انتشار کتاب‌هایی با موضوع نظریه‎های روانشناسی کودک و انتشار مجله‎های کودک و نوجوان توانست در راه پویایی ادبیات کودک و نوجوان در ایران گام بردارد.

اولین هستۀ شعر کودک پس از انقلاب، در جلسه‏ها‎ی هفتگی مجلۀ کیهان بچه‏ها‎ شکل گرفت. در این جلسات کسانی چون جعفر ابراهیمی، وحید نیک‏خواه آزاد، بیوک ملکی، مصطفی رحماندوست، اسدالله شعبانی و شکوه قاسم‎نیا حضور داشتند و برای کودکان و نوجوانان شعر می‌سرودند.

علاوه بر این افراد کسان دیگری هم هستند که توجه کمتری به شعر کودک و نوجوان دارند؛ مانند صفورا نیری، قیصر امین‎پور، شراره وظیفه‌شناس، جواد محقق، صدیقه وسمقی و سوسن طاقدوس.

با افزایش فعالیت مجله‎های کیهان بچه‏ها و سروش، بسیاری از جوان‏ترها نیز به شعر کودک و نوجوان روی آوردند و سرایش شعر برای این افراد جامعه بیشتر و هنرمندانه‏تر شد؛ ناصر کشاورز، محمدکاظم مزینانی، شهرام رجب‌زاده، بابک نیک‏طلب، افشین علاء، افسانه شعبان‏نژاد و رودابه حمزه‏ای از شاعرانی هستند که در دهۀ 70 به جمع شاعران کودک و نوجوان پیوستند.

روند پیوستن شاعران به شعر کودک و نوجوان و رشد و شکوفایی این نوع شعر در دهه‎های 80 و 90 فزونی یافت. در این دو دهه، تشکیل انجمن‏های شعر کودک و نوجوان، فعال شدن حوزۀ نقد شعر، برگزاری جشنواره و جایزه‏های ادبی در این رشد نقشی مؤثر داشتند. از شاعران دهۀ 80 می‏توان از محمد گودرزی دهریزی، حمید هنرجو، غلامرضا بکتاش، یحیی علوی‎فرد، مریم اسلامی، سید سعید هاشمی و حامد محقق نام برد. اگرچه برخی از آن‎ها چون غلامرضا بکتاش و حمید هنرجو از اواخر دهه 70 فعالیت خود را آغاز کردند، اوج فعالیت هنری آن‎ها مربوط به این دوره است.

داستان کودکان و نوجوان نیز پس از انقلاب پویا شد و با مضمون‌های گوناگونی چون دفاع مقدس، که از رخدادهای مهم آن دوره بود، دین و آیین، دغدغه‌های کودکان و نوجوانان و آموزش آن‌ها و به صورت ویژه فانتزی، کتاب‌های فراوانی را به مخاطبان عرضه کرد.

مهدی آذریزدی، احمدرضا احمدی، محمدرضا سرشار، محمدرضا بایرامی، فریبا کلهر، هوشنگ مرادی کرمانی، امیرحسین فردی، مصطفی رحماندوست، منوچهر احترامی، فرهاد حسن‌زاده، شکوه قاسم‌نیا، حسین ابراهیمی الوند، توران میرهادی، مهدی حجوانی، محسن هجری، احمد اکبرپور، شهرام شفیعی، گلی ترقی، طاهره ایبد، حمیدرضا شاه‌آبادی، اکبر صحرایی، داوود امیریان از چهره‌های مهم د استان‌نویس پس از انقلابند.

در حال حاضر ادبیات کودک و نوجوان به یکی از شاخه‎های مهم ادبیات فارسی تبدیل شده است و شاعران و نویسندگان بسیاری توانسته‎اند آثاری درخور برای کودکان و نوجوانان خلق کنند و هرساله بر تعداد فعالان این حوزه افروزده می‌شود.

تا باد چنین بادا

کانال بله شهرستان ادب
کانال تلگرام شهرستان ادب در کانال شهرستان ادب با ادبیات به روز باشید شهرستان ادب تلگرام

تصاویر پیوست
  • تاریخچه ادبیات کودک و نوجوان در ایران | یادداشتی از معصومه مرادی
امتیاز دهید:
نظرات

نام

ایمیل

وب سایت

تصویر امنیتی
کد امنیتی را وارد نمایید:

در حال حاضر هیچ نظری ثبت نشده است. شما می توانید اولین نفری باشید که نظر می دهید.
تازه ها
گزارش تصویری شانزدهمین ماه‌شعر آفتابگردان‌ها
با حضور محسن رضوانی، میلاد عرفان‌پور و شعرخوانی سیدعلی رکن‌الدین

گزارش تصویری شانزدهمین ماه‌شعر آفتابگردان‌ها

بادبادک‌ها | سه‌شعر از محمد اسماعیل‌پور
از کتاب تازه منتشر شدۀ «من میز را برای دو نفر می‌چینم»

بادبادک‌ها | سه‌شعر از محمد اسماعیل‌پور

پرواز مرغ مقلد | معرفی کتاب «مرغ مقلد» اثر کاترین ارسکین
یادداشتی از طاهره احمدنژاد در پروندۀ اختصاصی ادبیات کودک و نوجوان

پرواز مرغ مقلد | معرفی کتاب «مرغ مقلد» اثر کاترین ارسکین

بیشتر
پر بازدیدترین ها
برگۀ مأموریت | معرفی رمان «وریا» اثر سیده‌زهرا محمدی
یادداشتی از سعید داودی در پروندۀ اختصاصی ادبیات کودک و نوجوان

برگۀ مأموریت | معرفی رمان «وریا» اثر سیده‌زهرا محمدی

تجربۀ کارگاه داستانِ‌ مجید قیصری
به قلم سیدعلی موسوی ویری، لیلا بهرامی، علیرضا عیوضی و الهه هدایتی

تجربۀ کارگاه داستانِ‌ مجید قیصری

آمیختگی شعر و موسیقی در ایران، از هزاره‌های دور تا سقوط سلسلۀ ساسانی
یادداشتی از علی جوان‌نژاد در پروندۀ تخصصی «ترانه‌خوانی»

آمیختگی شعر و موسیقی در ایران، از هزاره‌های دور تا سقوط سلسلۀ ساسانی

سیری کوتاه بر ترانۀ ایران؛ از تصنیف‌های عارف قزوینی تا سروده‌های پس از انقلاب
یادداشتی از نیلوفر بختیاری در پروندۀ تخصصی «ترانه‌خوانی»

سیری کوتاه بر ترانۀ ایران؛ از تصنیف‌های عارف قزوینی تا سروده‌های پس از انقلاب

سیری بر ماندگارترین ترانه‌های هوشنگ ابتهاج
یادداشتی از صابره‌سادات موسوی در پروندۀ تخصصی «ترانه‌خوانی»

سیری بر ماندگارترین ترانه‌های هوشنگ ابتهاج

بیشتر