موسسه فرهنگی هنری شهرستان ادب
Menu

«دوست داشتم از زاویۀ دیگری به جنگ نگاه کنم» : حامد جلالی در گفت‌وگو پیرامون کتاب «وضعیت بی‌عاری»

30 مهر 1398 12:00 | 0 نظر
Article Rating | امتیاز: 5 با 1 رای
«دوست داشتم از زاویۀ دیگری به جنگ نگاه کنم» : حامد جلالی در گفت‌وگو پیرامون کتاب «وضعیت بی‌عاری»

شهرستان ادب به نقل از خبرگزاری ایبنا: حامد جلالی متولد 1354 و اهل قم است. وی مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشتۀ ادبیات نمایشی از دانشگاه صدا و سیما گرفته است. وی هم‌اکنون دبیر تحریریۀ ماهنامه «سلام ‌بچه‌ها» است. جلالی جوایز متعدد ادبی، از جمله جایزۀ نویسندۀ برگزیدۀ جهان اسلام در سال 1385 از طرف آیسسکو، جایزۀ دوم داستان‌نویسی در جشنوارۀ کشوری نثر معاصر مراغه 1390 را در کارنامۀ خود دارد. به بهانۀ چاپ اولین رمان حامد جلالی، با وی به گفتگو نشستیم که حاصل این گپ و گفت در زیر از نظر مخاطبان می‌گذرد:
 
لطفاً ابتدا کمی دربارۀ‌ پیشینۀ کاری خودتان در نویسندگی برایمان بگویید؟
من از سال 1379 به صورت جدی در کلاس‌های داستان‌نویسی شرکت کردم. بیشتر داستان کوتاه می‌نوشتم و در جشنواره‌های متعددی شرکت کردم و داستان‌هایم در کتاب‌ها و مجلاتی منتشر شدند.
 
جدای از نویسندگی، کارنامۀ هنری‌تان هم تقریباً پر و پیمان است!
در قم من را بیشتر یک آدم تئاتری می‌شناسند. از سال 1367 با بازیگری کارم را شروع کردم و بعدها چهره‌پردازی و نمایشنامه‌نویسی و کارگردانی هم انجام دادم. مختصری هم عکاسی و طراحی کار کرده‌ام.
 
در آموزش داستان‌نویسی، معلم یا استادی هم داشته‌اید؟
بله، اساتید زیادی به گردنم حق داشته و دارند. اولین استادم آقای جزینی بود.
 
شما «وضعیت بی‌عاری» را در مدرسه رمان شهرستان ادب نوشتید. از حضور در این مدرسه برایمان بگویید. چه تأثیری در نوشتن این کتاب داشت؟
راستش من آدم تنبلی هستم. طرح مدرسۀ رمان برای من همان پریدن از آبشار بود که کسی باید هُلم می‌داد. سعۀ صدر خانم بلقیس سلیمانی، که استاد راهنمای من بود، و بزرگواری علی‌اصغر عزتی‌پاک و تشویق‌های دوست خوبم مهدی کفاش، از یک آدم تنبل توانست رمانی با این حجم دربیاورد!

وضعیت بی‌عاری اولین کار شما محسوب می‌شود. ایدۀ اصلی این رمان از کجا به ذهن شما رسید؟
راستش داستان جنگ زیاد خوانده بودم. دوست داشتم از زاویۀ دیگری هم جنگ را نگاه کنم و به گونه‌ای بنویسم که هم داستان جنگ باشد و هم نباشد. برای همین موضوعی را در ذهنم پرورش دادم و مدت‌ها سوژه‌اش در سرم بود و حتی ابتدا داستان کوتاهی بر اساس آن نوشتم. بالاخره با پیشنهاد یکی از اساتید آن داستان کوتاه را تبدیل به طرح یک رمان کردم.

 
عنوان کتاب به چه چیزی اشاره دارد؟
در دوران جنگ هر روز این جمله را می‌شنیدم: «علامتی که هم‌اکنون می‌شنوید اعلام وضعیت قرمز است». در کتاب هم عنصری داشتم به نام «بی‌عار» که تقریباً از آن عناصری است که هم به قول تئاتری‌ها اکساسوار صحنه است و هم پراپ است و هم شخصیت. جدای از این‌ها نشانه و نماد هم هست. این عنصر و آن اعلام وضعیت و فضای غالب رمان، من را به سمت این عنوان برد.
 
چرا سراغ ترسیم چنین فضایی رفتید؟ این کار بدون شک نیاز به مطالعۀ زیادی داشت و البته حساسیت بالایی را هم می‌طلبید.
راستش من عاشق تحقیق و پژوهش هدف‌دار هستم و شیرین‌ترین تحقیق هم برای من تحقیقی است که برای نوشتن داستان انجام می‌دهم. برای این رمان هم، ابتدا تحقیقات کتابخانه‌ای نسبتاً کاملی انجام دادم که البته فقط در یک حوزۀ اقلیمی نبود، بلکه حوزه‌های زیادی را باید بررسی می‌کردم. هر کدام از این حوزه‌ها هم همان‌طور که خودتان می‌دانید، دریچه‌ای جدید باز می‌کرد به حوزه‌ای دیگر و همین‌طور تحقیقات کتابخانه‌ای هزارتو شدند تا بالاخره نوبت تحقیقات میدانی شد. تمام شهرهایی را که به تصویر کشیدم، ابتدا در نقشه‌های قبل از انقلاب بررسی کردم و بعد سفر کردم و تک‌تکشان را از نزدیک دیدم و مثل کارگردان‌ها لوکیشن‌هایم را انتخاب کردم، زیست کردم و ساعت‌ها صدا و تصویر ضبط کردم.
 
استفاده از فضاهای بومی برای خوانندگان ریسک نیست؟ فکر می‌کنید تا چه حد در خلق این فضا موفق بوده‌اید؟
بله، ریسکش بالا است. مخصوصاً که در ساخت لهجه کمی هم از حد معمول رمان‌های جنوبی فراتر رفتم و کثرت و غلظت لهجه‌ها بیشتر شد. اما نمی‌شود آبتنی کرد و خیس نشد؛ یا نباید دنبال این نوع سوژه‌ها می‌رفتم یا باید کامل وارد گود می‌شدم و طوری رفتار می‌کردم که خواننده برای ساعاتی از خودش و شهرش و زبان و لهجه‌اش کنده شود و در فضای رمان غرق شود تا هست و نیست‌ها و چگونگی هست شدن‌ها و نیست‌شدن‌ها را کشف کند. موفقیت را هم باید خوانندگان بگویند.
 
کمی دربارۀ تجربیات زیستۀ خودتان برایمان بگویید.
همان‌طور که عرض کردم، مدتی را در شهرهای خوزستان زندگی کردم. البته زمانش خیلی زیاد نبود. از طرفی زیست من در حال حاضر فقط اتمسفر و لهجه و... را به من می‌داد و از دهۀ 40 و 50 دور بودم هنوز. برای همین زیست‌های دیگر را تجربه کردم که یکی صداهایی بود که از خاطرات مردم خوزستان ضبط کردم و یا کتاب‌هایی از خاطرات آن دهه‌ها بود؛ به طور مثال کتاب خاطره‌ای را از نویسنده‌ای آبادانی که به سوئد مهاجرت کرده بود، از طریق ایمیل هماهنگ کردم و در اصفهان از یکی از دوستانش خریدم و مطالعه کردم.
 
کاری که در مورد لهجه‌ها انجام داده‌اید، طاقت‌فرسا بوده است؛ لهجۀ جنوبی، مندائیان ساکن ایران، مندائیان ساکن عراق، اصفهان و قم. چقدر روی این موضوع کار کردید؟ کمی بیشتر از روند کار بگویید.
بسیاری از لهجه‌ها را ابتدا از اینترنت و کتاب‌ها درآوردم و بعد سفر‌هایی داشتم و صداهایی ضبط کردم و در نهایت برای هر شخصیت نسبت به اقلیمش، رسم‌الخط و نوع روایت و لهجه‌ای مشخص کردم. در حین نوشتن روبه‌روی میز کارم صفحاتی به دیوار زده بودم که هر شخصیت را با تمام خصوصیات و تکیه کلام و لهجه و... گوشزد می‌کرد و در حین بازنویسی هم مجبور بودم یازده بار و هر بار برای یک شخصیت کار را بخوانم و این ظرایف را چک کنم. خیلی از دوستان جنوبی و قمی و اصفهانی و... هم کمکم کردند و قبل از تحویل به ناشر کار را خواندند و گاف‌های احتمالی را گوشزد کردند.

جا دارد یادی بکنم از ویراستار عزیز کار که متاسفانه چند روز پیش در یک حادثۀ رانندگی جان باخت؛ دکتر جلال‌پور. او وقتی با من تماس گرفت، اولین جمله‌اش این بود که چه رمان خوبی نوشتی هم‌شهری! با تعجب گفتم شما مگر قمی هستید؟ گفت: مگر تو جنوبی نیستی؟! وقتی فهمید که من قمی هستم، خیلی از روایت جنوبی و اقلیمی رمان، تعریف کرد و این برایم خیلی خوشحال‌کننده بود. روحش شاد و یادش گرامی!


چه شد که تصمیم گرفتید از زبان 11 راوی، داستان را روایت کنید؟ زاویه دید دانای کل هم که این ظرفیت را ایجاد می‌کرد و توانایی روایت این داستان را داشت.
با این تکثرگرایی می‌توانستم قطعیت را از روایت‌ها بگیرم و یک واقعه را از دو منظر با دو اندیشه روایت کنم. اعتقادم این بود که اگر به دست دانای کل بسپارم، مجبور می‌شوم تاریخ را روایت کنم. اما با کثرت راوی‌هایی که ایجاد کردم، از روایت تاریخ به معنای آنچه هست و نمی‌شود تحریفش کرد، فرار کرده‌ام. از طرفی فکر می‌کردم این‌گونه روایت کمک می‌کند به مستندنگاری و خواننده با رمان و وقایع، ارتباط بهتری برقرار می‌کند. دلیل دیگری که می‌توانم ذکر کنم، این است که با این شکل روایت، خواننده در روایت‌ها سهیم می‌شود و درگیری حسی و اندیشه‌ای بیشتری پیدا می‌کند.
 
چرا بخشی از دیالوگ‌ها را به زبان مندایی استفاده نکردید؟ بالاخره بخشی از داستان در خانۀ «رام» می‌گذرد و پدر «رام» اصرار دارد که خانواده در خانه، مندایی صحبت کنند.
زبان مندایی که زبانی حداقل هفت هزار ساله است، متأسفانه دارد از بین می‌رود. چون این دین به رسمیت شناخته نشده است، مدرسه‌ای هم برای این بچه‌ها تعریف نشده و وقتی مدرسۀ خودشان را نداشته باشند، زبانشان هم کم‌کم از یاد می‌رود. فقط روحانیون، آن هم نه همه، به این زبان مسلط هستند و به دلیل زندگی حدوداً 2000 ساله‌شان در جنوب ایران، زبان رسمی آنها عربی و فارسی شده است. لذا «رام» و مادرش ترجیحاً عربی یا فارسی صحبت می‌کنند و پدرش هم که روحانی است، مجبور می‌شود با آنها به زبان غیرمندایی صحبت کند.
 
چقدر با این دست از افراد رمانتان از نزدیک حشر و نشر داشته‌اید؟
راستش سعی کردم با خیلی‌ها که نزدیک بودند به شخصیت‌هایم صحبت کنم، اما بعضی شخصیت‌هایم را در یک نفر نمی‌شد دید و مجبور بودم چند نفر را ادغام کنم و شخصیتی جدید خلق کنم. بعضی دوستان هم در فضاهای مجازی خاطراتی برایم تعریف کردند که آن‌قدر جذاب بودند که بخشی از شخصیت‌ها یا تکه‌ای از زندگی‌شان را با آن خاطرات بنا کردم. مثلاً قسمت‌هایی از زندگی مرحوم پدرم را برای شخصیت شیخ ابوالقاسم استفاده کردم. شخصیت‌های تاریخی مثل شیخ عبدالرسول را هم که شخصیت‌هایی واقعی بودند، از روی کتاب‌هایی که مرکز اسناد در موردشان منتشر کرده است، بازشناختم.
 
در داستان شما «حلیمه» تصمیم می‌گیرد قصۀ عشق خودش با «رام» را برای بچه‌هایش تعریف کند و ما با این استراتژی جلو می‌رویم. اما وقتی با راوی‌های مختلف مواجه می‌شویم، نمی‌تواند مخاطب ما بچه‌های حلیمه باشند. عملاً خلاف استراتژی و قراردادی که با مخاطب ایجاد می‌شود، حرکت می‌کنید. نظر خودتان در این باره چیست؟
حلیمه ذهنی پریشان دارد. در فصول اول دیده می‌شود که او مدام در خواب، روایت‌های آشفته‌ای را می‌بیند. حالا این ذهن پریشان‌احوال می‌خواهد داستان خودش و رام را برای بچه‌ها روایت کند. اینجاست که استراتژی به ضداستراتژی تبدیل می‌شود و روایت‌های رمان نوعی سیال ذهن می‌شوند که از آن راوی‌های متعدد می‌ریزند بیرون. حلیمه با خودش درگیر است و در عین حال با دیگرانی نیز درگیری دارد. به نقطه‌ای از زندگی رسیده است که نمی‌داند درگیری‌هایش با دیگران درست است یا نه. پس در ذهنش اجازه می‌دهد دیگران خودشان روایت کنند و او می‌خواهد در پس این روایت‌ها خودش و مسیر زندگی‌اش را بیابد. در این خصوص بحث زیاد است که فکر می‌کنم تا همینجا هم رمان را لو دادیم!


آقای جلالی، بفرمایید که این رمان را بیشتر یک اثر دینی می‌دانید یا تاریخی و یا حتی عاشقانه؟
اگر عشق را نه یک واژۀ دم‌دستی که واژه‌ای عارفانه ببینیم، آن وقت روایت‌های عاشقانه معنی دیگری می‌یابند. آن وقت دین سراسر عشق می‌شود و تاریخ سراسر دلدادگی. وضعیت بی‌عاری، عشق زن و مردی را ترسیم می‌کند که در بستری تاریخی است و مصداقی دینی دارد. در این باره حرف زیاد است که البته بزرگمردی همچون ابن عربی در رسالۀ عشق به‌خوبی همۀ آن را گفته است و تنها جمله‌ای از سخنان ارزشمندش را نقل می‌کنم: «زن آیینه‌ای است که مرد در آن خود را می‌بیند و با عشق به او، به حق عشق می‌ورزد و این عشق او را به مبدأیی که از آن خلق شده و همان اصل و هستی اوست، می‌رساند».
 
چه ضرورتی داشت برای روایت داستان عشق این گسترۀ زمانی قبل از انقلاب تا دفاع مقدس را انتخاب کنید؟
جهان داستان من درگیری ذهنی زنی است که نمی‌تواند تصمیم بگیرد و بین دو جبهه، دو اندیشه، دو دین و دو پسر و... مانده است. درگیری ذهنی زنی که نمی‌خواهد فرزندش به جنگ برود. آن وقت خواننده دنبال جواب می‌گردد و به قول شما عشق را می‌بیند، اما این عشق فقط عشق دو نفر نیست؛ عشقی است تنیده شده در وقایع انقلاب و جنگ؛ عشقی تنیده شده در دو عقیده، دو اندیشه و بسیاری مسایل دیگر. این عشق در زمان درگیری‌های قبل از انقلاب و در شروع جنگ با توجه به اقلیم شخصیت‌ها معنای عمیق‌تری پیدا می‌کند و با توجه به اصل داستان که ذکر کردم، انقلاب و جنگ دو اتفاق جدایی‌ناپذیر داستان هستند.
 
چه شد که بستر تاریخ را مخصوصاً دو بُرهۀ انقلاب و جنگ را انتخاب کردید؟ عُلقۀ خاصی به تاریخ دارید یا تاریخ را بستر مناسب‌تری برای خلق رمان می‌دانید؟
من تا حدودی این دو تاریخ را حس کرده‌ام، مخصوصاً جنگ را. از طرفی برخلاف آنچه در ایران باب شده است که از جنگ نوشتن انگار دون شأن خیلی از روشنفکرها و نویسنده‌هاست، در دنیا همان‌طور که می‌دانید بزرگان با نوشتن دربارۀ جنگ به این بزرگی رسیده‌اند. جنگ پناسیل بالایی دارد برای روایت. مخصوصاً که جنگ تقابل هست‌ها و نیست‌های انسانی است. انگار انسان را از پست‌ترین حالتش، که گاهی از حیوان پست‌تر می‌شود، تا عالی‌ترین جایگاهش، که از ملائک بالاتر می‌رود، به‌خوبی نشان می‌دهد. واقعاً چه بستری بهتر از این سراغ دارید برای روایت؟! انگار تمام آن سیر صعودی و نزولی که عارف قرن ششم هجری می‌گوید در این جنگ هست و مخصوصاً جنگ هشت ساله ما که از شهادت و سیر کردن به سمت انسان کامل داشت تا بالعکس.
 
اجازه بدهید به بخش مهمی از رمان شما بپردازم. به آیینی به نام «مندانیان». ورود «مندانیان» به رمان چگونه اتفاق افتاد؟
در طرح ابتدایی صابئین مندایی نبودند. در تحقیقات کتابخانه‌ای کتاب 500 سال خوزستان از آقای کسروی را می‌خواندم که در قسمت مردم‌شناسی برخوردم به «صبی»‌ها. برایم سؤال شد؛ بررسی کردم و فهمیدم مردم خوزستان به صابئین، صبی می‌گویند. از آنجا تحقیقاتم به این سمت رفت که این دین را بیشتر بشناسم و در سفرم هم از نزدیک با بزرگان این دین دیدار داشتم. به لطف استاد چحیلی، که رییس انجمن صابئین مندایی بود، کتاب‌هایی به دستم رسید و این‌گونه شد که ترجیح دادم شخصیت‌هایی از این دین در رمان باشند. از آنجا که رهبری تنها مرجعی هستند که صابئین را اهل کتاب می‌دانند، دستم باز بود در مواجهه با این دین توحیدی. از طرفی می‌دانستم که عدم شناخت مردم از این قوم هم جذابیتی مثبت به کتاب خواهد داد.

از ابتدای داستان و حتی اواخر آن مردم پیروان این آیین را افرادی نجس خطاب می‌کنند. حکم فقهی در مورد این آیین در اسلام وجود دارد یا خیر؟ واقعاً آیین مندایی جزء ادیان الهی است؟ در صفحۀ ۶۵ اشاره می‌شود که اولین دین وحیانی است!
در قرآن چهار مرتبه کلمه صابئین آمده است. بارزترین آن سورۀ حج، آیۀ 17 است که خداوند انسان‌ها را سه دسته می‌کند؛ کسانی که ایمان آورده‌اند که همان مسلمانان هستند و کسانی که کفر ورزیده‌اند و بین این دو دسته، چهار گروه را نام می‌برد: یهود، نصارا، مجوس و صابئین. از نظر حقیر، که البته نه مفسر قرآن هستم و نه فقیه، واضح است که این چهار گروه لااقل مشرک نیستند. اما جالب اینجاست که اختلاف نظرهای زیادی بین فقها بوده است در مورد این گروه و برخی ایشان را ستاره‌پرست نامیده‌اند. اما رهبری، در یکی از دروس خارج فقه و اصولِ خودشان، در این خصوص مفصل بحث کرده‌اند و با ادله‌ای محکم و منطقی و فقهی، صابئین را اهل کتاب دانسته‌اند. این بحث ایشان در کتابی نیز چاپ شده است. پس با فتوای ایشان صابئین مندایی اهل کتاب حساب می‌شوند. اما در این خصوص اطلاع‌رسانی مطلوبی صورت نگرفته است و بعضی از عوام هنوز ایشان را نجس می‌دانند. البته این برخورد بعد از انقلاب بهتر شده است و پیروان این دین در این چهل ساله آرامش بهتری دارند.
 

 
آیا آن‌طور که در رمان اشاره شده است، این گروه پیرو حضرت آدم هستند و صاحب کتاب آسمانی؟
همه ایشان را پیروان حضرت یحیی می‌دانند، اما خودشان عقیده دارند که پیروان حضرت آدم هستند و کتاب مقدسی هم دارند که منسوب به حضرت آدم است به نام «گنزا ربا». با این توصیف می‌شوند اولین دین وحدانی دنیا که از زبان رییس انجمن مندایی‌های ایران شنیده‌ام. رهبری هم در جلسه‌ای ایشان را به نام اولین دین وحدانی نام برده‌اند؛ البته صرفاً دارم از استاد چحیلی نقل قول می‌کنم.
 
چند سال طول کشید تا وضعیت بی‌عاری به نقطه پایان برسد؟
از مرحلۀ ارائه طرح به شهرستان ادب تا پایان نسخۀ اول، 14 ماه طول کشید. در این فاصله البته هم تحقیق می‌کردم و هم می‌نوشتم. مهرماه 92 استارت زدم و آذرماه 93 اولین نسخه را تحویل دادم.
 
به نظرم داستان با حذف برخی فصل‌ها می‌توانست خلاصه‌تر بشود و به اطناب کشیده نشود. این‌طور نیست؟
نمی‌دانم. قاعدتاً من فکر می‌کردم که اطنابی در رمان ندارم، اما اگر هست حتما خطای من است دیگر!
 
در حال حاضر کاری در دست نگارش یا چاپ دارید؟
یک کتاب کودک در خصوص زندگی امام رضا (ع) در مراحل چاپ دارم. در مسیر نوشتن دو کتاب هم هستم که باز هم در حوزۀ کودک و نوجوان هستند با موضوعات داستان‌های قرآنی و داستان‌های انقلاب که در مراحل پایانی نگارش است. بعد از این کتاب‌ها هم تحقیقات رمان بزرگسال بعدی‌ام شروع می‌شود که سوژه‌اش مدتی است توی ذهنم می‌چرخد.


مصاحبه‌کننده: یونس عزیزی

کانال بله شهرستان ادب
کانال تلگرام شهرستان ادب در کانال شهرستان ادب با ادبیات به روز باشید شهرستان ادب تلگرام

تصاویر پیوست
  • «دوست داشتم از زاویۀ دیگری به جنگ نگاه کنم» : حامد جلالی در گفت‌وگو پیرامون کتاب «وضعیت بی‌عاری»
امتیاز دهید:
نظرات

نام

ایمیل

وب سایت

تصویر امنیتی
کد امنیتی را وارد نمایید:

در حال حاضر هیچ نظری ثبت نشده است. شما می توانید اولین نفری باشید که نظر می دهید.
تازه ها
بررسی ادبیات در کتاب فارسی پایه هفتم
یادداشتی از المیرا شاهان در صفحه هفتم پرونده

بررسی ادبیات در کتاب فارسی پایه هفتم

اقتباس | شکوائیه جامی به محضر پیامبر اسلام
به مناسبت میلاد حضرت محمد مصطفی (ص) و زادروز جامی

اقتباس | شکوائیه جامی به محضر پیامبر اسلام

بررسی ادبیات در کتاب فارسی سال ششم ابتدایی
یادداشتی از احمدرضا رضایی در صفحه ششم پرونده

بررسی ادبیات در کتاب فارسی سال ششم ابتدایی

«مسلمانان!» به روایت «محمدحسن شهسواری» | از کتاب «وقتی دلی»
یک صفحه خوب از یک رمان خوب | صفحه سی‌‌وپنجم

«مسلمانان!» به روایت «محمدحسن شهسواری» | از کتاب «وقتی دلی»

بررسی ادبیات در کتاب فارسی سال پنجم ابتدایی
یادداشتی از عصمت زارعی در صفحه پنجم پرونده

بررسی ادبیات در کتاب فارسی سال پنجم ابتدایی

بیشتر
پر بازدیدترین ها
پرونده‌ای برای بهترین شعرها و داستان‌ها برای پیامبر اسلام حضرت محمد (ص)
بازگشایی پرونده تخصصی «عاشقان حضرت محمد در کوچه ادبیات» در سایت شهرستان ادب

پرونده‌ای برای بهترین شعرها و داستان‌ها برای پیامبر اسلام حضرت محمد (ص)

بازگشایی پروندۀ شعر نیمایی در سایت شهرستان ادب
در زادروز خالق شعر نیمایی، نیما یوشیج

بازگشایی پروندۀ شعر نیمایی در سایت شهرستان ادب

بررسی ادبیات در کتاب فارسی سال اول ابتدایی
یادداشتی از مهدیه موسی‌زاده در صفحه اول پرونده

بررسی ادبیات در کتاب فارسی سال اول ابتدایی

بررسی ادبیات در کتاب فارسی سال دوم ابتدایی
یادداشتی از عصمت زارعی در صفحه دوم پرونده

بررسی ادبیات در کتاب فارسی سال دوم ابتدایی

دیباچه پرونده تخصصی «بررسی ادبیات در کتاب های درسی»
آغاز تازه‌ترین پرونده تحریریه سایت شهرستان ادب

دیباچه پرونده تخصصی «بررسی ادبیات در کتاب های درسی»

بررسی ادبیات در کتاب فارسی سال سوم ابتدایی
یادداشتی از مرتضی شمس‌آبادی در صفحۀ سوم پرونده

بررسی ادبیات در کتاب فارسی سال سوم ابتدایی

بررسی ادبیات در کتاب فارسی سال چهارم ابتدایی
یادداشتی از مهدیه موسی‌زاده در صفحه چهارم پرونده

بررسی ادبیات در کتاب فارسی سال چهارم ابتدایی

بیشتر
مرتب سازی بر اساس:
قالبی كه شما به آن لينك داده ايد، هنوز پيكربندي نشده است.