موسسه فرهنگی هنری شهرستان ادب
Menu
سه زیارت، همسفر با بزرگ‎مرد شعر ایران

سه شعر بلند اخوان ثالث برای امام رضا (علیه السلام)

04 شهریور 1394 08:08 | 5 نظر
Article Rating | امتیاز: 4.9 با 20 رای
سه شعر بلند اخوان ثالث برای امام رضا (علیه السلام)

شهرستان ادب: امروز سالروز میلاد امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) با سالروز درگذشت شاعر بزرگ سرزمینمان مهدی اخوان ثالث (م. امید) همزمان است. اخوان، شاعری که در اصالت خود و اصالت شعرش خراسانی است، در چندین شعر دِینش را به مولای خراسانی‌اش ادا کرده است. معروف‎ترینشان یک نیمایی است که با این سطرهای زیبا آغاز می‎شود: «ای على موسى الرضا! | ای پاکمرد یثربى، در توس خوابیده! | من تو را بیدار مى دانم.». اما زنده‎یاد اخوان ثالث به جز این شعر نو، دو شعر دیگر در قالب‎های کلاسیکِ قطعه و قصیده برای امام رضا (علیه السلام) دارد که کمتر دیده‎شده‎اند. این شعرها به تازگی همگی در تازه‎ترین کتاب اخوان یعنی «سال دیگر، ای دوست، ای همسایه» منتشر شده‎اند.

این سه شعر تمام شعرهای امام رضاییِ شاعر بزرگ سرزمینمان اخوان هستند که تاکنون منتشر شده‎اند و جالب است که در هر سه شعر، اخوان شکایت ری (تهران) را به توس (مشهد) می‎برد و از «امام شهر خود» طلب یاری می‎کند.  گفتنی‎ست شعر نخست (قطعه) و صورتِ کامل و صحیح قصیده و مقدمه‎هایشان پیش از این به صفحات اینترنت راه پیدا نکرده بود و  برای نخستین‎بار و به طور اختصاصی در سایت شهرستان ادب منتشر می‎شوند. 

مهدی اخوان ثالث

هم‎زمان با سال‎روز میلاد امام رضا و با تبریک این عید مبارک، و در سالروز درگذشت اخوان و با یاد او، شما را به خواندن این شعرهای زیبا در سه قالب قطعه، قصیده و نیمایی دعوت می‎کنیم.


۱. «علیّ بن موسی الرضا، ای شهی...»

اخوان ثالث مقدمۀ مفصّل این شعر خود را با این سطرها آغاز می‎کند:

«شکوا و و توسلیاست به حضرت امام علی ابن موسی الرّضا، درود بر او، درود پاکان و نیاکان، نه لقلقۀ لسانِ هر ریش‎مصلحتیِ ناپاک‎درون، که دورباد از امام شهر ما خراسانیان

نه از نیکان و پاکانم ولیکن
دلم پر مهر نیکان است و پاکان...
چه وحشت‎ها که نیکان راست در دل
چه دهشت‎هاست در دل‎های پاکان

بله این قطعۀ من شکوا و درددلی است با آن بزرگوار پسر بزرگمرد، پسر ارجمند، پسر گرانمایه (ابن‎الخیرتین) پسر شهید بی‎همتا، پسر علیّ‎ابن ابی‎طالب درود خدا بر او میر و پیر و رائد و قائد پاکان و نیکان و فاطمه (ع) که به قول دکتر علی شریعتی دوستم: فاطمه فاطمه است، دخت نبی امّی، مکّی، مدنی (ص) ...»

اخوان مقدمۀ خود را با انتقاداتی صریح و تلخ از مسئولان آن دورانِ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (در دهه شصت) ادامه می‎دهد که سال‎های سال به بهانه‎هایی چون "خسته شدن مردم از خواندن شعر اخوان"! از انتشار کتاب او جلوگیری می‎کردند.

این قطعۀ زیبا و باشکوه را به طور اختصاصی در شهرستان ادب می‎خوانید.

 

علیّ بن موسی الرضا، ای شهی

که بر درگهت کوسِ دولت زنند

 

شهی کو جبین بر زمینت نسود

بر او ز آسمان داغ نکبت زنند

 

بسا شیرمردان که روباهوار

به خاکت سرِ عَجز و خجلت زنند

 

چو بر پای خیزند کرّوبیان

به سرشان گُلِ فخر و عزّت زنند

 

مرا نیز دریاب در «ری» ز «توس»

بگو تا نه تیغ ملامت زنند

 

که من زادۀ خاکِ پاکِ توام

رهی، تا که صور قیامت زنند

 

غریبی تو آنجا، من اینجا غریب

مَهِل کِم چنین طعنِ غربت زنند

 

مرا دشمنانند، پُر کین و رشک

کِم از هر کران تیر و تهمت زنند

 

ازیرا که در شعر نام آورم

زعرشم صلای تحیّت زنند

 

حسودانم از مَکمنِ حقد و خبث

سنانِ جفا، تیر طعنت زنند

 

ولی من چو کوه استوارم، چه بیم

کِم این ابلهان مشتِ شنعت زنند

 

به لطف تو از کیدشان ایمنم

چه باکم که از هرسویی لَت زنند

 

سپر دارم از شعر پولادسان

کز آن گنبدِ چرخِ شوکت زنند

 

همان مشت و لتهای خود بشکرند

خران جُفته بر کوه صولت زنند

 

چو روباهِ طاووس محسود، خویش

سر و دُم به خُمِّ فضیحت زنند

 

اگر بَد کنانند، با خود کُنان

بِهِل غوطه در بحر غفلت زنند

 

و گر لَت زنانند، سبلت کَنان

لَتِ خود به کوه صلابت زنند

 

من آنم که از شعر من اختران

به پر نقش ابداع و صنعت زنند

 

چنان شعر گویم که از لطف آن

«خط نسخ بر ذکر جنّت» زنند

 

 گَرَم بر زمین نیم کَت نی، چه غم

به چرخم ز زر عرشیان کت زنند

 

به نام تو آراستم این سرود

ازآن سکّه ی سرِّ صفوت زنند

 

مهل، یا علیَ بنِ موسی الرّضا

که بر کشت من سمّ و آفت زنند

 

تو از آن مایی و ما زانِ تو

گواهان بر این مُهرِ صحّت زنند

 

گواهان ِ آگاهِ عرشِ اِله

برآن، مُهر صحّت به رغبت زنند

 

گواهان تاریخ و اخبار نیز

به خاکت سَرِ طوع و طاعت زنند

 

ز عرش آید آیات معصومیات

وز آن سکّه ی زرِّ عصمت زنند

 

تو زین بینیازی ولی عرشیان

قدمها به پای ارادت زنند

 

دریغا که دورم ز کویت، بگو

ندای «طلب کرد حضرت» زنند

 

پس آنگه نگر، چون پَرَم سوی تو

که گویی صلایم ز جنّت زنند

 

الا یا علیّ بن موسی الرّضا

که صبح و شبت کوس حشمت زنند

 

بسا پنج نوبت زنان بر درت

پشیمان، سر ترک و توبت زنند

 

تو هشتم امامی، دو نوبت کم است

بگو دست کم هفت نوبت زنند!

 

***

مرا مانع آیند از نشر شعر

اگرچه به خود خطِّ عُطلت زنند

 

نتانند شعر مرا خواند و باز

بر آن تیغِ منع از وقاحت زنند

 

ندانند حتّی الفبای شعر

ولی لاف از اوجِ براعت زنند

 

نخوانده ز فضل و ادب بسمله

نگر طرفه کِم تای تَمّت زنند

 

تهیدست جمعی پریشان که لاف

ز فکر و ز فضل و فضیلت زنند

 

ز حِقد و فرومایگی، وَز حسد

ره من به نام فراست زنند

 

کسانی که بر من بتازند، تیغ

به شعرِ بلیغ و فصاحت زنند

 

چو مثلم نبینند، چوبِ فضول

به شعرم مَثَل در بلاغت زنند

 

علیلان کوتاه فکرند و تیغ

به شعر بلند سلامت زنند

 

به من لطمه تنها نه از خبث طبع

که بر حسب آیین و عادت زنند

 

ندانند خِنگ ابلهان، کاین زیان

نه بر من، که بر شعر و فکرت زنند

 

تویی پور موسی و فرعونیان

رهِ طورِ شعرِ مشیّت زنند؟

 

عصا اژدها کن، که ماران سِحر

به مُعجز بَرَم نیش نیّت زنند

 

اماما مهل کاین سپاه شریر

چنین طبل خبث و خصومت زنند

 

به دادم رس، ای جامع دین و داد

شبیخون به من این جماعت زنند

 

ازین دینبهمزدان، ستان داد من

که نشتر به قلب شریعت زنند

 

تو مپسند کاین بی مروت گروه

چنین آتش اندر مروّت زنند

 

رضا (ع) ای که بر پنجرهی مضجعت

همه روز و شب چنگ حاجت زنند

 


۲. «آمد  نسیم صبا»

این قصیده نیز بهاریه‎ای است که به مدح امام رضا (علیه السلام) گریز می‎زند و به تناسب آن ایام و دوران جنگ تحمیلی و دفاع مقدس در چند سطر به هجو صدام و مهاجمان به ایران نیز می‎پردازد. اخوان در مقدمۀ این قصیده نوشته است: «در فروردین ۶۷ به زادبوم خود، توس (مشهد) رفته بودم. بیمارگونه و گریزان از بمب و موشک جنگ تحمیلی٬ و نیز برای شرکت در مجلس ترحیم درگذشته‎ای رحمه‎الله علیها. و مدت‎ها شاید ده یازده ماه بود شعری نگفته بودم؛ اما به محض سکونت و سکون یافتن در مشهد٬ اين قصیده به خاطرم خطور کرد. سرودم و دوستان خراسان من جمله اصحاب «انجمن صائب» (سه‎شنبه شب‎ها در خانۀ دوست دیرین و شاعر استاد محمد قهرمان) از این قصیده نسخه‎ها گرفتند به خط خوش استاد احمد کمال‎پور «کمال» و گویا زیراکس و چه و چه‎ها، قصیده در بحری مشترک بین عرب و عجم است ولی عرب در این وزن خیلی بیشتر شعر دارد و شعر فارسی خیلی کم است. مستفعلن فعلن، مستفعلن فعلن دوبار و من در قافیه میم را هم لازم گرفته‎ام ، گرچه ما لایلزم است.»


آمد نسیم صبا، پیش از سپیده دمان

تا بسترد، بِبَرد، از دل ظلامِ غمان

 

چون فرودین ز بهشت آید؛ غمان برود

گر هست شیر ژیان، ور هست پیل دمان

 

پارینه برف بزرگ، کوچد ز شهر و ز دشت

تا مأمنی طلبد، از کوه امن و امان

 

بنگر به کوه و ببین، کز برف و سنگ سیاه

بنشسته نور یقین، بر جای‎جای گمان

 

صبح است و بزم صبوح، راح است و راحت روح

تا ساعه ستّه منوش منوش، کمتر ز سبع و ثمان

 

یار صبیحت اگر، از باده‎های صبوح

گوید مده، تو بده، گوید بمان، تو ممان

 

زهّادِ منکر می، گولند و گمره و گیج

در عین و اوجِ وجود، بلعیدۀ عدمان

 

خوشّا نشید خروس، کاید ز هر سوی توس

خوشّا پرستوی جلد، خوشّا همین و همان

 

پوشیده سبز و کشد، سر زی سپهر بلند

اِشنِ برهنه که بود، عریان و زار و خمان

 

آن کوه و دامنه بین، وان سبزه‎های خوشاب

سایه‎یﹾ سحاب شتاب، چون گلّه‎های رمان

 

آهو بزاد و برست، از جور سرد شتا

نک بنگرش به چمن، با برّه شاه و چمان...

 

***

از «ری» ز مهلک جنگ، جستم به مأمن «توس»

در زادبوم خودم، بهتر امان و ضمان

 

در ظل بوالحسنم، هشتم امام همام (ع)

حبل‎المتین درش ملجای معتصمان

 

همنام و نسل علی(ع)، آن برتر ازلی

سالار لم یزلی، زو محترم حَرَمان

 

توس است و صبح بهار، من زائری سفری

در باغ پیر بزرگ، با یک دو هم‎قدمان

 

شهنامه‎گوی شگرف، ابرو چو مو شده برف

فردوسی آن یم ژرف، دیهیم محتشمان

 

معمار جان و روان، ایران از او به توان

کاخش کتاب بزرگ، ستوارتر هِرمان

 

گیتی از او به شگفت، کاین فره از که گرفت؟

دلتنگ از او عربان، دلشاد از او عجمان

 

سرشار نور و نوید، گوید به فرّ امید:

ایرانی، ای سره مرد، یأس از درون برمان

 

دل خیز و یکدله کن، یأسف واسف یله کن

بردار گرز و سپر، بر گیر تیر و کمان

 

«صدّام» چون بره‎ای، بدبخت و مسخره‎ای‎ست

ای شرزه شیر  دلیر، او را بدرّ و ممان

 

دیگر زپا منشین در هر زمان و زمین

دشمن به جا بنشان، در هر زمین و زمان

 

اندیشه یکسره کن، نقد روان سره کن

بگذر زکوه و دره، منگر به بیش و کمان

 

ای خفته، خیز و بگو یک ره دگر چو “امید”

آمد نسیم صبا، پیش از سپیده‎دمان

 

مشهد، ۲۱ فروردین ۱۳۶۷

 

 

۳. «یا علیّ بن موسی الرّضا»

 

ای علی موسی الرّضا، ای پاکمردِ یثربی در توس خوابیده

من تو را بیدار می‎دانم

زنده‎تر، روشن‎تر از خورشید عالم‎تاب

از فروغ و فرّ شور و زندگی سرشار می‎دانم.

گرچه پندارند دیری هست، همچون قطره‎ها در خاک

رفته‎ای در ژرفنای خواب

لیکن ای پاکیزه باران بهشت، ای روح عرش، ای روشنای آب

من تو را بیدار ابری پاک و رحمت‎بار می‎دانم

ای (چو بختم) خفته در آن تنگ‎نای زادگاهم توس

-(در کنار دون تبهکاری که شیرِ پیر پاک آیین، پدرت، آن روح رحمان را به زندان کشت)-

من تو را بیدارتر از روح و راح صبح، با آن طرّۀ زرتار می‎دانم.

من تو را بی‎هیچ تردیدی (که دل‎ها را کند تاریک)

زنده‎تر تابنده‎تر از هرچه خورشید است در هرکهکشانی، دور یا نزدیک

خواه پیدا، خواه پوشیده

در نهان‎تر پردۀ اسرار می دانم

با هزاریّ و دو صد، بل بیشتر، عمرت

ای جوانیّ و جوان جاودان، ای پور پاینده،

مهربان خورشید تابنده،

این غمین همشهری پیرت،

این غریب مُلک ری، دور از تو دلگیرست

با تو دارد حاجتی، دردی که بی شک از تو پنهان نیست

وز تو خواهد (در نمانی) راه و درمانی

جاودان جان جهان! خورشید عالمتاب!

این غمین همشهری پیر غریبت را، دلش تاریک تر از خاک

یا علی موسی الرّضا، دریاب.

چون پدرت این خسته دل زندانی دردی روان‎کش را

یا علی موسی الرّضا دریاب، درمان بخش

یا علی موسی الرّضا دریاب

 

تهران، مهرماه ۱۳۶۱

 

کانال بله شهرستان ادب
کانال تلگرام شهرستان ادب در کانال شهرستان ادب با ادبیات به روز باشید شهرستان ادب تلگرام

تصاویر پیوست
  • سه شعر بلند اخوان ثالث برای امام رضا (علیه السلام)
امتیاز دهید:
نظرات

عظیمی
جمعه, 10 مهر,1394 | 11:46 ب.ظ
درود بر اخوان... که حق امامِ شهرش رو ادا کرده بااین اشعار...

آزاده سالمی
شنبه, 07 شهریور,1394 | 08:50 ب.ظ
اشعار زیبایی بود علی الخصوص شعر اول

حسن صنوبری
چهارشنبه, 04 شهریور,1394 | 09:53 ب.ظ
هر سه شعر زیبا هستند. اما شعر اول یک چیز دیگر است. عالی است واقعا. کاش تا زنده بود قدرش را می‎دانستند مسئولان و منتقدان و ...

م.م. سيار
چهارشنبه, 04 شهریور,1394 | 03:00 ب.ظ
دست مريزاد
خدايش بيامرزاد

دانش
چهارشنبه, 04 شهریور,1394 | 10:47 ق.ظ
انتخاب و انتشار خلاقانه و به جایی بود
خدا اخوان را بیامرزد
حیف که هنوز قدرش ناشناخته است

نام

ایمیل

وب سایت

تازه ها

 

آقای روزبه، کار نیما را در عصر ما انجام می دهد
گزارش مشروح نشست نقد مجموعه شعر «از پیله تا پروانگی» سروده دکتر «محمدرضا روزبه»

آقای روزبه، کار نیما را در عصر ما انجام می دهد

کیست او | شعری از سیدمحمدمهدی شفیعی
به مناسبت شهادت امام حسن مجتبی علیه‌السلام

کیست او | شعری از سیدمحمدمهدی شفیعی

آخرین آیینه‌ها | شعری از کتاب «تا همین غزل»
سروده‌ی غلامعلی مهدی‌خانی

آخرین آیینه‌ها | شعری از کتاب «تا همین غزل»

بیشتر

پر بازدیدترین ها

 

پرونده‎پرترۀ حافظ در سایت شهرستان ادب گشوده شد
به مناسبت بیستم مهر روزگرامی‌داشت حافظ

پرونده‎پرترۀ حافظ در سایت شهرستان ادب گشوده شد

رهبر انقلاب در دیدار با داستان‌نویسان: «کاری که شهرستان ادب آغاز کرده باید ادامه پیدا کند»
گزارش دیدار دیشب آیت‌الله خامنه‌ای با نویسندگان و رمان‌نویسان

رهبر انقلاب در دیدار با داستان‌نویسان: «کاری که شهرستان ادب آغاز کرده باید ادامه پیدا کند»

تاریخچه هایکو سرایی | یادداشتی از منصوره محبی
به مناسبت سال‌روز تولد «ماتسوئو باشو»

تاریخچه هایکو سرایی | یادداشتی از منصوره محبی

ای هرگز و همیشه | شعر استاد شفیعی کدکنی در ستایشِ حافظ
ویژه‌ی پرونده‌پرتره‌ی «حافظ» و پرونده‌پرتره‌ی «محمدرضا شفیعی‌کدکنی»

ای هرگز و همیشه | شعر استاد شفیعی کدکنی در ستایشِ حافظ

در اخبار نبشته‌است... | شماره سوم
گزیده اخبار مهم هفته با موضوع کتاب و ادبیات در ایران و جهان به روایت شهرستان ادب

در اخبار نبشته‌است... | شماره سوم

بیشتر

پر بحث ترین ها